|
|
25. Den 10. Mee l940 bäi is doheem
26. Am leschte Krich... wéi gutt Wuer rar gin as
27. Zwéi Fransouse klappen un is Dir
28. Vun engem flotte Balkleed am leschte Krich
29. Am leschte Krich... wéi d’Letzebuerger
sech anzeschränken an ze hëllefe wossten
30. Vun der Moud an dem Houfert... am leschte Krich...
31. Zur Zäit vun der Gestapo mat enger Affär ëm d’"Arche Noah"
32. Zu Ouljen, den 29. Juni 1942! en Zuch entgleist
33. Vun deër aler Rueder Kiirch... am leschte Krich...
34. Ëm eng Seefegeschicht am Wanter 1943
35. "Schwaarz" geschluecht... am leschte Krich
36. Vun engem Schwéngskapp, deen näischt weit, an engem Schwäi mat zwéi Schwänz
37. Ëm "den Englänner" op der Ouljer Millen
38. Verstoppt... op der Ouljer Millen
39. Vun de Kanéngercher... am leschte Krich
40. Nët nëmme vu Schippelcher... am leschte Krich
D'ganz Duerf luch nach an déiwem Schlof, wéi d'Mamm dee Freideg muergen, e Véierel op véier, hiren Déngscht ugefaangen huet. Wéi gewéinlech huet si sech iwwer Tëlefon an der Rueder Gare gemellt. Géint halwer fënnef koum du fahrplang-méisseg deen éischte Gidderzuch vun uewen erower bäi is laanscht. Geschwënn drop sollt de 'Bommeler' kommen, deen éischte Persounenzuch vu Waasserbëlleg aus.
Deen huet awer haut op sech waarde gelooss. Duerfir krut d'Mamm du vun der Wecker Gare aus tëlefonéiert, datt de 'Bommeler' nach nët zou Waasserbëlleg fort wär: do géif eppes nët stëmmen an d'Tëlefonsverbindong wir ënnerbrach. D'Mamm koum daat dem Papp, deen nach am Bett luch, op d'Kummer mellen. Ech gouf waakreg vun deem Gerieds. De Papp war iwwer déi gelungen Nouvelle ganz verwonnert an huet sech gefrot, wat dann zou Waasserbëlleg lass wir.
Den Tëlefon huet erëm geschellt, an d'Mamm krut weidere Bescheed. Wecker huet nämlech der ganzer Streck, vu Biwer, Haastert, Betzder, Oulje bis op Rued gemellt, datt d'Preisen zou Waasserbëlleg iwwer is Grenz erageréckt wären an datt den Eisebunnsfahrplang nët méi géif fonktionnéieren. Jidderee misst op séngem Poste bleiwen a sollt sech op allerhand Saachen, déi nët viraus ze gesi wiren, gefaasst halen.
Ganz opgereegt koum d'Mamm déi ongeheier Noriicht dem Papp matdelen. "Wat der Däiwel, dann as de Krich elo do!" sot de Papp a wor een Zock op de Been. Am Nu sin ech och aus dem Bett gesprongen, hun d'Kummerfënster opgerappt an de Kapp erausgestreckt. "Wéi, Krich, wou? Neen!"
Den Himmel war hell a klor. D'Sonn as grad iwwer dem 'Nures' opgaangen an hir éischt Strale si flang a méng Kummer gefall. Op der Gewan war alles roueg. Néierens war eng lieweg Séil ze gesinn. Keen Hond huet gebillt. Jhust Scharels hiren Hunn huet gekréint, an d'Vigelcher hun äerdeg dorëmmer gesongen a gepaff. E frësche Meedoft koum zou ménger Kummer eran. Do luch dach nët déi mannste Spuer vu Krich an der Loft...- D'Mamm koum bäi mäi Bett a sot mir och, datt d'Preisen am
Land wiren. Op all méng Froë wosst si keng Äntwert, mä si war der Menong, ech sollt erëm an d'Bett goen. Ech hun hir gefollegt, konnt awer nët méi schlofen.
Papp a Mamm sin d'Trap of gaangen. D'Mamm huet de Kaffisbiz opgesat, an de Papp as sech an d'Wäschkichen an d'Rei maache gaangen. Op eemol hun ech en terribelt Gedäisch vu wäitem kommen héieren. Schons huet de Papp Kreesch gedoen: "Well komme se, Margréit, komm séier kucken, d'Preise kommen, si sin do!" D'Mamm as virun d'Haus gelaf, ech sin aus dem Bett gesprongen an hun de Kapp zur Fënster erausgestreckt. "Jëses Maria Jousebett!" Do koum eppes an enger laanger Rei, wéi riseg Häsprénger, een hannerun deem aneren, vu Betzder erop, laanscht d'Bunn, iwwer den 'Tréierwee', duurch d'Lut geflunn, poulriicht op iist Haus zou. Ech hun no der Mamm gejhaut. Mäi Brudder koum a méng Kummer gerannt an huet mat mir Kreesch gedon. Schons sin déi Ongeheier iwwert iist Haus gedosch an hun en onheemleche Spektakel geschloen. Iist Gardehaischen huet geziddert an all Fënsteren hu gerabbelt. Ech sin an den Eck gelaf, ise Marcel as a mäi Bett gesprongen an huet sech ënnert der Decke verstoppt. D'Mamm koum d'Trap erop bäi hir Kanner gerannt an huet eppes vu preisesche Fliger geruff.
Een Ament huet dat terribelt Gedäisch nogelooss. D'Mamm an ech hun zur Fënster erausgekuckt. De Papp stung um Eck vun isem Haus an de Knuppen Alwiss op hirer Trap. D'Joffer Lucie huet een Ablack de Kapp zur Fënster erausgestreckt a gläich erëm eragezunn. De Schreck hat is all geschloen.
Schons koum deen nächsten Trapp Héibeen op iist Haus zougeflunn. Virun der elektrescher Leitung, déi Säit vun der Strooss, hu si sech gelicht. Et huet een d'Käpp vu Piloten an Zaldoten am Fliger gesinn. Grad erëm wéi d'éinescht gouf et
Zeechnong: Milly Thill
nees e barbaresche Radau iwwert an ëmt is. Ech hu mir d'Oueren zougehalen a mech hannert der Mamm verstoppt. De Marcel huet sech erëm ënnert d'Decke verkroch. Eng Minutt drop koum nees en nächste Stouss vu véier, fënnef Brommerten. D'Häerz as engem bal an d'Féiss gerëtscht, wéi dat keen Enn kritt huet.
Endlech, no enger gudder Véierelstonn, war déi ganz Rëtsch vu Storch-Fliger erduerch. Mir koumen is es nët zou an hun is gefrot, wat dat bedeide sollt. De Papp wosst eng Explikatioun. "Déi do, déi besetzen iist Land." Hien hat recht. De Bertësse Jhäng koum de Bierg erof bäi mäi Papp gerannt. G1äich drop stung den Haff och bäi hinnen. Déi dräi Maansleit hu ganz opgereegt mateneen diskutéiert. D'Mamm huet gemengt, de Marcel an ech, mir sollten is sonndes undongen, well et kënnt een nët wëssen, wouhi mir nach haut lafe missten. Andeems fung si un déi grouss Walliss mat Gezei anzepaken.- Ech frot si, wat dann elo géif geschéien... am Krich. D'Mamm krut Tréinen an d'Aen a sot, ech sollt gutt bieden.- Wéi ech mech du wollt prett maachen, fir an d'Mass an an d'Schoul ze goen, war si awer der Menong, ech misst haut heiheem bleiwen.
De Papp koum op den Tëlefon a wollt no Rued an d'Gare uruffen, fir vläicht eppes Weideres gewuer ze gin. Mä hie krut keng Verbindong. D'Leitung huet geschéngt ausser Betrieb ze sin. Dat war schons eng weider preisesch Krichsoperatioun: Nouvellë sin also nët méi durechgaangen.
Iwwerdeems koum den Haff an iist Haus eragerannt an huet geruff, et kéime Gefierer wéi Motorrieder vun der 'Kazbech' erop iwwert den 'Tréierwee' gerannt. Hellewech as hie laanscht d'Gargull heem a Scharels gejhauft an de Bertësse Jhäng huet sech och, een Zock, aus dem Stëbs gemat. Mir stungen hannert der Trapefënster ze stuurksen an hun, ménger wärrech, gesinn, wéi e ganze Schwadroun Zaldoten op Motorrieder mat Siddekar ugedosch koumen. Si hu virun der Barriär gehalen a Landkaarte studéiert, déi s'un enger Schnouer ëm den Hals hänken haten. O mei, wéi grujheleg hun déi Preisen ausgesinn an hire grogréngen, laange Mäntel, hire Schakoën a mat hire flappege Motorradsbrëllen...! Am Nu si se virugerannt, hannert isem Haus erduerch, iwwert de 'Poffeléckswee'.
Mä, a wann s de nët geess, ee Preis koum bäi is eran, d'Gewier iwwert der Schëller.- Mir stungen do wéi ugewuurzelt. Ech hu bal an d'Box gemat vun Angscht. Mäi Brudder as bäi d'Mamm gelaf a fung un, erbäermlech ze kräischen. Den Zaldot gung op de Papp zou an huet mat him geschwat. Mä mir hu kee Wuert verstanen, well de Bouf Kreesch gedon huet, wéi wann en e Messer am Hals steechen hätt. D'Mamm as mat him an d'Stuff gaangen an huet d'Dir ferm zougemat.
De Preis frot nom "Ortsvorsteher". De Papp huet de Mond opgerass a wosst keng Äntwert ze gin. Op eemol sot hie ganz verdaddert: "Wie, wer... Ortsvorsteher? - Der Pfarrer?" - Den Zaldot huet de Papp ugeglotzt a schamper g'äntwert: "Was, Mensch, ein Pfaffe?" - Iwwerdeems as dem Papp d'Späicherliicht erëm opgaangen an hie sot: "Ah, de Gemengeschäffen, de Buurg Jhampir!' "Jawohl, der Gemeindeschöffe!" huet de Preis gejhaut. De Papp as mat him zur Dir ausgaangen, huet op Millesch gewisen a gesot: "Das erste Haus nach diesem, da hinten, rechts, es ist eine Schmiede." De Preis huet "Danke" geruff, as op säi Motorrad gesprongen an hellewech iwwert d'Syrbréck gerannt.
D'Mamm koum aus der Stuff mam Bouf, deen nach ganz verängschtegt dragekuckt a gemëffert huet. Ech hu versicht en ze tréischten, wéi de Papp der Mamm verzielt huet, datt hien iwwerrompeit gi war a sech esou topech erausgezunn hat. D'Mamm huet keng Minn verzunn a ganz besuergt gesot: "Wat der Jomer kënnt elo nach alles op is duer!" "Der Däiwel", huet de Papp der Mamm geäntwert an allenzwee hu se d'Läppen al hänke gelooss.
De Papp wollt a Wagenesch goen, fir ze héieren, wat de Jhäng géif elo zur politescher Situatioun soen an ob si näischt iwwert hire Radio gewuer gi wären. D'Mamm war nët d'accord, datt hie sollt vum Haus fortgoen, well et kënnt een nët wëssen, wat... Si hat recht, geschwënn drop koumen zwéi Preisen an enger Dräsinn vu Betzder erfort iwwert d'Schinne gerullt a sin op Rued zou gefuer. Si hun is stramm bekuckt an haten hir Karabiner schossbereet. Mir hun is roueg verhalen. De Bouf an ech sin awer an d'Haus gelaf.
Eng Weil duerno huet de Saubesch Nicki dem Papp erof geruff, d'Strooss laanscht der Betzder 'Steekaul' wir schwaarz voll Militär. Vun hirem Haus aus géif een déi kilometerlaang Schlaang gutt gesinn. Tatsächlech, vu ménger Kummerfënster aus konnte mir déi Karawann, ouni Enn, déi op der Strooss no Oulje sech lues virubeweegt huet, och gesinn. "O Donnerwieder, wat gët dat do!" sot de Papp.
Hien hat sech dat nach nët zerguttst gefrot, du huet d'Mamm e Kreesch gedon an op den 'Nures' gewisen. Jësësse Kanner, do koumen d'Preisen op de Päerd laanscht de Bësch, iwwer den 'Tréierwee'! Et huet ee gegrujhelt wéi, geschwënn drop, dee ganzen Trapp bäi is iwwer d'Barriär gerannt koum. D'Kärelen op de Päerd hun esou däischter ënnert hire Stolschakoën, déi mat Liederrimmen ëmt de Kënn festgebonne waren, erausgekuckt, datt et engem elle gin as. D'Päerd ware mat schwéiere Suedeltäsche belueden. Am Nu ware se de 'Kitzewee' aus, an Oulje war elo vun de Preise besat. Duerno koume se nach zu Honnerten iwwer den 'Tréierwee' gerannt a getrappt. Mir hun is gefrot, wien der Däiwel hinnen d'Weën duerch Feld a Bësch verroden hätt. Eng Auer aacht sin déi éischt Infanteritruppe mat hire Gefierer bäi Beforts an d'Duerf agezunn. D'Stroosse ware gläich voll Zaldoten, Päerd, Ween, Kanounen, Flakgeschëtzer, Lazarettween a Feldkichen. Zu Dausende si se den 10. Mee duerch Oulje marschéiert.
Géint Mëtteg koum eng laang Kolonn vu 'Banzelt' aus, de 'Kéisbierg' erof. Een Zaldot as racksdeg an is Kichen eragestiirmt an huet, ouni ee Wuert ze soen, säi Feldbidong mat Krunnewaasser gefëllt. Mir hun e grouss bekuckt mat sénger feldgroer Uniform, séngen héijen, schwaarze Stiwwelen a séngem schwéieren Hellem. De Papp hat de Kuraasch hien ze froen, wéini a wou si dann an iist Land erakomm wären.
Doropshi krut de Papp ganz zackeg g'äntwert: "Was hinter
uns liegt, das ist vorüber, wir streben nur nach vorwärts." -
An op der Block vu séngem Liederriem hat d'Mamm gelies:
"Gott mit uns" - ! - ? -
Nom 10. Mee 1940 sin deeglaang Dausende vun däitschen
Zaldoten zu Fouss an zu Päerd, op Motorrieder a Siddekaren,
mat Flak a Kanounen, Feldkichen a Lazarettween iwwert
d'Lëtzebuerger Stroossen an d'Belsch an no Frankräich
gezunn.
Kilometerlaang Infanterikolonne sin a Rei a Glidd och duerch
Oulje marjhéiert. Am Takt hun d'Zaldoten d'Been an
d'Äerm geschwenkt. Dobäi hu si op Kommando, wéi aus
engem Mond, laudenhaart schmasseg Lidder gesongen. Nach
haut hun ech dee Refrain an den Oueren, deen ëmmer nees
an den Duerfstroosse geschaalt huet: "denn wir fahren gegen
Engeland".
Et war aussergewéinlech schéi waarm a sonnegt Meewieder.
D'Duerfleit stungen a souze virun hiren Haiser an hu méisseg
an driibseg deem traurege Schauspill nogekuckt. Si ware
geschloen, well de Krich, vun deem schons jarelaang rieds
gung, war elo och iwwert iist Land eragebrach. Um Radio si
keng Noriichte méi duurchkomm. D'Tëlefonsverbindonge
waren ënnerbrach. Kee Mënsch konnt op séng Schaff goen,
well et luch alles brooch: Et gouf gemiirwelt d'Lëtzebuerger
Regéierong an d'Groussherzogin hätten iist Land verlooss.
Dat konnt dach nët méiglech sin... et war jo nët ze
begräifen...- A wéi sollt et dann elo virugoen?
Jiddferee war op dat Schlëmmst gefaasst. Déi meescht hun op
d'Fransouse gewaart, déi dach ganz gewëss misste réajhéieren:
da géif de Krich sech an isem Land ofspillen, mir géifen
evakuéiert asw... Wann ech dat nogelauschtert hun, as
d'Héngerhaut mir ausgaangen. Ech wosst, datt doheem
d'Walissë fäerdeg gepaakt an der Stuff stungen, an datt mir
Kanner Passfotoë gemat kritt haten, fir op is nei Identitéitskaart.
Wa mir evakuéiert géifen, hätte mir déi un enger
Schnouer ëm den Hals gehaange kritt, fir nët verluer ze goen.
Virun esou eppes war et mir angscht. Ech hun alt nuets dovu
gedreemt. Duerfir hun ech mech an denen Deg meeschtens
no bei méngen Elteren opgehalen.
Derzou koum nach, datt ech déi preisesch Zaldote richteg
gefaart hun: si waren esou onheemlech mat hire feldgroen
Uniformen, hiren héije Stiwwelen, hire schwéiren Hellem an
hire laange Flënten. An Ziirden hirem Wues hate si hir
Feldkichen opgeschloen. Géint der Mëtteg hu ganz Schwadrounen
Zaldoten do eng Rascht ageluegt. All méng Schoulkomerode
stungen do ze afen. Op eemol konnt ech dem
Virwëtz nët widerstoen, hu mech och dohinner riskéiert, an
hun och, wéi déi aner Kanner, Mond an An opgerappt.
Wa Mëtteg gemat gouf, sin d'Zaldoten an enger laanger Rei,
een hannert deem aneren, mat hirer Gamell ugeréckt a kruten
hiren "Eintopf" doran zerwéiert. Dono hu si sech, a klengen
Träpp, an der Wiss, am Schiet ënnert de Beem, laanscht der
'Roudemer Baach' oder am Stréi vun Ziirden hirer Feldscheier
niddergelooss. Si hun hire Bulli eragefeiert a matenee
geschwat a gelaacht. Mir hun is doriwwer verwonnert: mir
kleng Kesselen hun d'Ouere gespëtzt, konnten awer nët ze vill
ewechdroen. Niewent den Zaldote louchen hir Hellem,
Gewierer a Rimmer mat de Patrounen. Et ware muenech jong
a flott Borschten ënnert hinnen a si alleguer hun esou ënnert
sech vill méi mënschlech ausgesinn. Sanitäter, déi een un
engem wäisse Band mat engem roude Kräiz ëmt dem Arem
erkannt huet, si bei hinne passéiert. Vill Zadoten hun duerfir
hir Stiwwelen ausgedoen a kruten hir Bloderen un de Féiss
gepléischtert. Elo ware si erëm besser zu Fouss fir déi nächst
Strapaz vun 20-30 a méi km.- Beim Wäschbur war och
allerlee lass. Do hun der eng Onmass sech gepuddelt an hir
Feldbidonge mat killem Waasser gefëllt.- Bei Buurg hirer
Schmëdd goufen d'Päerd soignéiert: vill kruten nei Houfeisen
opgeluegt. Virun de Bauereställ si se beim Trach gedränkt,
gebiischt a gestréilt gin a kruten den Huewersak ugehaangen.
Am ganzen Duerf huet et no Päerd an no Zaldote gestonk.
Jësëssekanner, wat war dat e Rummel!
An dene Mëttespausen an owends, wann d'Zaldoten an de
Bauerenhaiser an an de Scheieren aquartéiert waren, hu vill
vun hinnen d'Duerfépicerën opgesicht a sin iwwert déi gutt
Wueren hirgefall. Mir hu gesi wéi si, vis-à-vis vun is, aus
Knuppen hirer Epicerie a Mercerie mat Tute voll Kaffi,
Zocker, Schockela, Toiletteseef, Tubak an Zigaretten erauskomm
sin. Esouguer Woll, Kotténg an Zwir, Ënnerwäsch a
Stëfter waren hinnen ustänneg. An de Parfum "Soir de Paris"
war eng extra begiirte Wuer. Si konnten alles mat Lëtzebuerger
Suë bezuelen a mat "Feldpost" der "Mutti" an "Oma" no
Däitschland schécken.
Op déi Manéier hun d'preisesch Zaldoten is léif Duerfépicerie
virun isen An, bannen etlecher Deg, gepleimt. Méng Mamm
huet sech doriwwer geiirgert, wollt och akafe goen, huet awer
gemengt, wa mir géifen evakuéiert gin, wir et besser Borgeld
an der Täsch wéi Wueren doheem am Schaf ze hun.
Op eemol as et den Hausfraen dach ze bont gin, si sin a Panik
geroden an och an d'Buttécker gelaf. Mä si koume schons ze
spéit. A Knuppen, beim Cëcill an a Molléngs waren d'Gefaacher
ze soen eidel.- Mäi Papp as duerwéinst mam Rad,
laangscht d'Bunn, op Rued gefuer. Beim Gaffinets Lisa, beim
Bina an och beim Jakob war et nët vill besser. D'Leit stungen
an der Schlaang virun der Téik. D'Wueren aus der Reserv
goufen nëmme méi u Stammkonnschaaft verkaaft. E gudde
Kliênt huet eventuell nach een, zwéi Liter Bamueleg, ee Pond
Kaffi, ee Kilo Zocker, etlech Stécker Marseillerseef, e puer
Päckelcher Zigaretten an Tubak erwëscht. Mat ganz vill
Chance konnt een nach vu Jakobs Anna en Ënneschtkleedchen,
Kallzong, en Hiem an eng Box, e Puer Huesen an
etlech Stränk Gar ergadderen. D'Buttécksleit hu gemengt,
d'Grossiste géifen oder missten an den éischten Deg nei
Wueren noliwweren, mä dat war déi rengsten Illusioun. Nët de
Geiben an nët den Eschbuerg koumen erbäi, an d'Epicerië
goufen ëmmer méi eidel.
An der Zwëschenzäit sin déi éischt Evakuéierten zu Ouljen
agetraff. Si koume vu Betebuerg a vun Elwéng bei Munnerëf.
Si hun ze wësse gedon, datt hir Uertschafte vun de Franzouse
mat Granate beschoss si gin, an datt d'Leit sech hu missten
aus dem Stëbs maachen. Zou Esch an zou Diddeléng géif et
schlëmm ausgesinn, an d'Awunner wiren an d'Frankräich
fortgelaf. All déi schlecht Noriichten hun d'Duerfleit nach
méi bedréckt. An e puer Deg waren ze soen all Haiser mat
Evakuéierten a mat preiseschen Zaldote vollgestoppt. Dacks
hun zwou Familjen an enger Kiche gekacht. Aner hun ee Stot
zesumme gemaach. Op déi Manéier sin d'Provisioune séier
zesummegeschrampt. Vun der Gemeng aus goufen och alt
Liewensmëttel un déi evakuéiert Leit verdeelt. Vill vun den
Evakuéierten hu sech beméit, allerlee Wuere fir an de Stot
opzedreiwen. Muenecher haten nët vill flësseg Suen an hun
als Entschiedegong de Baueren am Stall an um Feld gehollef.
Et koum awer och alt vir, datt dër op d'Käschte vun dene
Mëtschgiewege gelieft hun. Dat krut duerfir nët iwwerall e
gutt Enn. Muenech Familje sin dorëmmer am Sträit ausernee
gaangen.
Fir is Kanner hat déi Zäit vun deem Duercherneen dach
muenech frou Stonnen. Déi evakuéiert Kanner goufen is nei
Komeroden. Si wossten eent oder dat anert flott Spill, an trotz
all deem Trawolt hu mir nach ëmmer en Eckelchen am Gaart
oder an der Wiss fond, fir mateneen ze spillen.- Eng Kéier
owends hu mir op Theis hirer Bänk den Zaldoten an der Stuff
nogekuckt, wéi den Hans, de Klaus, de Peter an den
Hermann hire Baart gemat hun. Op eemol huet ee vun hinnen
Theis Leo d'Gesiicht ageseeft. A wéi si hir schwaarz Schmiere
mat Bluttwurscht ze nuet gees hun, wollte si is nawell matgin.
Deemools hun ech dat éischt Kamëssbrout gesinn, gericht,
geschmaacht an... bää. gläich aus dem Mond erausgespaut
...-!
Ongeféier no sechs Woche waren nët méi esou vill däitsch
Zaldoten am Duerf, an déi evakuéiert Leit hun erëm diirften
heemgoen. Och déi Escher si lues a lues erëmkomm.
Déi meescht vun hinnen haten awer vill Schued opzeweisen.
Uechter d'Lëtzebuerger Land war et zimlech roueg.- D'Preisen
hun a Frankräich gekricht. D'Maginotlinn war schons
laang vun hinnen ageholl gin. Paräis as gefall a geschwënn
duerno huet Frankräich kapituléiert. Dat haten déi meescht
Lëtzebuerger sech nët erwaart. Si ware getouft...
Fir d'Preise war dat e grousse "Sieg". Si ware begeeschtert an
hu gemengt, si hätten och schons England an der Täsch. Si hu
getéint vu "Blitzkrieg" mat "Endsieg". Mä do hate si awer
d'Rechnong ouni den Churchill gemat.
An deër Bants war zou Lëtzebuerg, aplaz vun iser Regéierong,
de "Gauleiter Gustav Simon" un d'Rudder koum. Am
"Führer" séngem Numm huet hien déi éischt "Verordnungen"
erausgin. D'Lëtzebuerger sin doriwwer zerguttst erféiert...-
Wéi am September 1940 d'Schoulen endlech erëm ugefaangen
hun, huet kee Franséisch méi diirfte geléiert gin. Et koume
preisesch Bicher mat lauter hitlereschem Gedeessems an ise
Schoulsak. Mir hu kee Berri méi diirften opdongen. Is Nimm
goufen ëmgeännert. Ech war en "Emilia" a mäi Brudder e
"Marzellus" gin. An der Stad gouf d' "Gëlle Fra" ëmgerappt.
D'Lëtzebuerger Lidder, wéi "de Feierwon", "zwee Kinnekskanner",
"d'Hemecht", "Lëtzebuerg de Lëtzebuerger" asw.
goufe verbueden. Is Lëtzebuerger Frange sin an däitsch
Marken ëmgewiesselt gin. An iist Lëtzebuerger Vollek hat
näischt méi ze soen. D'Preise ware Meeschter an isem Land.
D'Eesswueren, déi ëmmer méi rar goufen, si rationéiert gin.
Duerfir huet dem Gauleiter säin "Amtsschimmel" d'Liewensmëttelkaarten
agefouert. Dat war nach nët esou schlecht, well
doduerch konnten d'Wuere méi gerecht verdeelt gin, an et
huet ägentlech kee Lëtzebuerger brauchen am leschte Krich
uergen Honger ze leiden.- Mä et konnt keen am Floribus
liewen, well et war alles ganz knapp bemooss: besonnesch
Fleesch, Fetter, Botter, Miel, Seef, Kaffi, Tubak an Zigaretten.
Dobäi as d'Kalitéit vu ville Liewensmëttel ëmmer méi
schappeg gin. Fir esou vill Saache gouf "Ersatz" ugebueden.
"Spitzböhnchen" aplaz vu Kaffi, Rapsueleg aplaz vu Bamueleg,
zacharinséisse Puddéng a kënschtlech gefiirfte Gebees
oder "Kunsthonig" mat lackelegen Nimm. Wäiss Brout war
extra rationéiert a vun deem knätschege, rimmege Kamëssbrout
hu ganz vill Leit Moschwirer kritt. Orangen a Bananne
sin et keng méi ze gesi gin. Fir Chrëschtdag gouf ët als
"Weihnachtszulage" e Stéck Schockela vun Eupen. Et war
méi faarweg zéi Crèmefëllong wéi Schockela, mä et war egal,
mir hun is d'Fangeren derno geleckt. Mir waren eben nët
verwinnt am Krich. D'Glottheet war dene Groussen esougutt
wéi dene Klenge vergaangen.
Kleder, Stëfter a Schong waren och rar gin. Déi Artikele krut
een nëmme mat engem "Bezugschein" ze kafen. Dat war
keng einfach Affär.-
Trotz all dene Suergen an Aschränkungen hun d'Lëtzebuerger sech
ze hëllefe gewosst an heiandsdo d'Preisen nach
derbäi op d'A gedréckt.-
Et reent dobausse wéi mat Emere geschott, an et stiirmt ëm
d'Haus an iwwer d'Gewan. Je, et as Wieder, fir keen Hond
erauszejon! Op esou engem ausgerëselten Owend am November
1940 klappt et un is Viischtdir.
"Wéi, as een un der Dir?" freet d'Mamm "T as de Stuurm",
äntwert de Papp.
Mir si jhust fäerdeg mat z'nuechteessen a sëtzen nach ëm den
Dësch. Mä mir spëtzen elo d'Ouren.- Ménger wärrech, et
klappt eng zwete Kéier un is Dir! "Herein", ruffe Mamm a
Papp wéi aus engem Monn. Et kënnt awer keen eran. De
Papp hieft sech a mécht d'Dir op. Hie streckt de Kapp eraus,
trëtt no riets a verschwënnt virum Haus. Vun dobanne stiirkse
mir an d'Däischtert, ma huelen awer keng lieweg Séil
anuecht.- De Stuurm klaakt d'Dir zou an deet is zerguttst
erféieren. Et muss dach een dorëmmer sin... Is allen dräi
gët et onheemlech. Mir réiere keng Oder am Leif a lauschtere
gespaant an de Stuurm.
No engem Sträppche geet d'Dir erëm op. De Papp kënnt era
mat zwéi Maansleit, déi erausgesin ewéi Strauchmäerder. Mir
si wéi entsat, an déi zwéi si ganz genéiert. Si hu kee Baart
gemach, si schappeg gekleet a plätschnaass ewéi eng Zopp.
Gelungenerweis hu se preisesch Stiwwelen an de Féiss an eng
Stukaskap um Kapp. Wat heescht dat do?
Mir gin d'Schuddréngen d'Kopp aus. Mäi Brudder réckelt
ganz no un d'Mamm erun. Vu lauter Opregong stéisst si hir
Jhatt ëm, an de Kaffi leeft iwwer den Dësch. De Papp
explizéiert der Mamm, datt et Fransouse sin, déi aus der
preisescher Gefaangeschaft fortgelaf sin. Si schloe sech heemlech
nuets laanscht d'Bunn no Frankräich zréck. Mäi Gott,
eng geféierlech Affär! A wat man se dann elo bei is? Schons
weist ee vun hinnen op iist Brout um Dësch a seet ganz
verschotert: "Un morceau de pain, s'il vous plaît, nous avons
faim."
Papp a Mamm hu verstanen... an ech och, well esouvill
franséisch hat ech schons virum Krich geléiert. D'Mamm bitt
hinnen e Stull un, mä si wëlle sech nët sëtzen. De Papp schneit
séier e puer Kuuschte Brout erof, an d'Mamm schmiert
Botter drop. Gekachte Kéis as ze soe kee méi an der
Zalättchen, a vun de Coquejeesäer leien nëmme méi Schuelen
um Dësch. De Papp rappt de Kicheschaf op, erwëscht den
Zoossisswupp a schneit en décke Koup Rondelen erof.
D'Mamm schëtt hinnen allenzwéin eng Tas waarme Kaffi
eraus. Si bitt hinnen nach eng Kéier e Stull un. Du sëtze si
sech dach endlech un den Dësch. Ouni ze schwätzen, schloe si
d'Zoossisschmieren eran a schluppen de Kaffi erof. Iwwerdeems
schléit d'Mamm séier e puer Äer an d'Pan. De
Kaffisbiz gët eidel gemat, an déi säfteg Spigeläer schmaachen
isen hallef erhéngerten, aarme Kärelen extra gutt. Si bedanke
sech mat, "merci, merci, merci, madame". Ee vun hinne
bekuckt mech a mäi Brudder a seet ganz traureg: "Moi, papa,
j'ai trois enfants à la maison." Ise Papp steet do a fënt keng
Wierder méi, an is Mamm kritt Tréinen an d'An.
Déi zwéi Fransouse saume sech wiirklech nët. Mä jhust wéi si
wollte fortgoen, weist deen een op séng Stiwwele vun de
"boches". De Papp hält si mat der Schëller un. An engem Nu
wullt hien e Koup al Schong aus dem Schiefchen ënnert der
Trap eraus. Déi zwéin aarm Schluckerte räissen d'Ae grouss
op a gi sech gläich dru mat umoossen. Si sin nët kriddeleg a sin
ze soen mat dem éischte beschte Puer Wiertesschong zefridden.
Wéi d'Mamm du hir fatzeg, mëschtnaass Huese gesäit,
leeft si séier an d'Stuff a bréngt jidderengem e Puer gutt wëlle
Strëmp erbäi. Am Ament hu si elo dréche Schong an Huesen
an de Féiss a si prett fir erëm lasszemarschéieren. Du
erwëscht de Papp nach hir preisesch Kapen, geheit se an
d'Kachmaschin a reecht hinnen zwou vu sénge Wierteskapen,
déi um Mantelbriet hänken. D'Mamm wéckelt de Rescht
Brout an Zoossiss an eng Tut a stécht hinnen s'an d'Misett.
D'Fransousen drécke Mamm a Papp d'Hand a wëllen zur Dir
eraus. De Papp seet "attention" an dréit d'Luucht aus. Déi
zwéi verschwannen an der Däischtert... an deem Schwäiwieder.
De Papp mécht d'Dir lues zou a fänkt d'Luucht erëm un. Mir
sti wéi ugewuess ëm den Dësch. De Wand hault am Kamäin,
an déi preisesch Kape brennen nach lëschteg an der Kachmaschin.
Kee vun is wot e Pippcheswiirtchen ze schwätzen. Op
eemol rëselt d'Mamm de Kapp a seet: "Déi aarm Kärelen,
wann d'Preise si nëmmen nët erwëschen... soss geet et
hinne fir de Kapp! An et as nach wäit bis an d'Frankräich." -
Doropshi geet is Kanner och de Mond op, a mir stelle Froen
iwwer Froen. Mir kréien Äntwert iwwer Äntwert: virun allem
gët is schaarf ubefuel, kengem Mënsch, besonnesch kengem
Kand, eppes vun denen zwéi Fransousen ze verroden...,
well soss kéime Mamm a Papp an de Prisong.- O, Mammelikanner,
beileiwen nët!
Et as bal aacht Auer: héich Zäit fir d'Kanner, an d'Bett ze
goen. Gewëss, mä vun all deër Opregong as de Schlof wäit
ewech geréckt. Duerfir muss d'Mamm den Owend nach laang
bäi is uewenop bleiwen. Si biet mat is fir déi zwéi Fransousen.
Wou solle si ewell schläichen? Zu Rued oder schons zu
Menster? Déi Fro an nach vill aner Froe loossen is nët
aschlofen. De Stuurm roost un ise Lueden an dréit méng
schwaarz Gedanke weider op. Je, et as eng ellen a laang
Nuecht!
Déi Deg duerno kënnt is d'Fransousenaffär nët esou liicht aus
dem Sënn. Et rullen dacks nach vill Zich mat franséische
Gefaangene laanscht is Dir. Wéi Véi sin déi aarme Mënschen
an de Waggoen agepiircht. Si kucken all verzweiwelt an
traureg dran a gläichen "isen" zwéi Fransousen... Mir
géifen hinne gäre wénken, mä dat as fir is a fir si méi wéi
geféierlech, well si sin uerg bewaacht, vu Preise mam Gewier.
Wann esou en Zuch laanscht war, hat een d'Häerz déck an
huet ee sech gefrot, wéivill vun dene Jongen nach hir
Hemecht lieweg géifen erëmgesin.
Op alle Fall, laanscht d'Bunn, aus dem Preiseschen erop,
koum kaum nach e Fransous geschlach...
Op engem frëndleche Meedag 1941 luch stënter1ech eppes wéi
eng orangefaarweg Flaatsch Pabeier oder Duch matten am
Eisebunnsgleis, esou honnert Meter uewen un isem Haus.
Mam Baach Jhäng, deen Déngscht op der Barriär gemat huet,
hu mir is gefrot, wat der Däiwe1 daat kënnt sin. Schliisslech as
ise Marcel doropper virwëtze gelaf. Mir hun him nogekuckt,
wéi hien déi ganz Saach zesummegeraf huet an dermat
zréckgelaf koum. Ausser Otem huet en de Plonner der
Mamm virun d'Féiss trëlle gelooss. Dee sënnerleche Fond
huet geschéngt eng Onmass Stoft aus gelleger Seid ze sin. De
Baach Jhäng huet vun engem Fallschiirm geschwat, mä wéi
d'Mamm déi schéi blénkeg Wuer auserneegezunn hat, luch e
prächtegt, laangt Kleed virun is.
Mir hu Mond an Aen opgerass. Ech hu gemengt, et wir en
Hochzäitsrack, mä d'Mamm huet et fir en houfestlecht
Balkleed gehalen, well et hat weder Äerm nach Koli, mä e
richtegen Dékolti, wéi ech si verstanen hun, dee mat enger
wonnerschéiner Rous aus deem selwéchte Stoft garnéiert war.
D'Mamm huet dat deiert Material mat de Fanger ofgetaascht
a behaapt, et wir en taftas Kleed, dat sécher enger schmocker,
räicher Dämmche gehéiert hätt, déi eng Taille hat wéi eng
jonk Spréif. Wéi si dat prächtegt Kleed héich gehalen huet, hu
mir anuecht geholl, datt et hannen eng chic laang Schleef hat,
déi leider mat schwaarzem Ueleg vun de Bullonge besuddelt
war. O mei, wéi schued! En Ament drop huet d'Mamm
bannenzeg an der Taille e franséischt Markeschëldchen entdeckt.
Daat huet is verroden, datt d'Kleed aus Frankräich
kéim.
Wéi konnt et och anescht sin, well jhust virun enger gudder
Véierelstonn war en Zuch erofgefuer, vollgestoppt mat
"Kriegsbeute" a "Feindesgut" aus Frankräich. All méiglech
Wueren aus Geschäfter, Hab a Gutt aus Schlässer a räichen
Haiser, Fässer mat Wäin a Këschte voll Schampes hun
d'Waggoë bis uewen ënner gefëllt. Däitsch Zaldote stungen a
souzen an de Waggosdiren, fir all déi geroofte Wuer ze
bewaachen an no Däitschland ze begleden. Sou war dann
och dat schéint Balkleed ënnerwee, fir e "preisescht Gréidel"
glécklech ze man. Nu war dee schéine Rack awer op voller
Fahrt aus der Wull gefladdert a bäi is gelant.
Wat sollte mir elo dermat ufänken?
Vu Rechts weën hätte mir d'Kleed missten zu Rued bäim
Ortsgruppenleiter ofgin. Papperlapaa, dat koum nët a Fro,
vill léiwer hätte mir et gläich am Uewe verbrannt! Da blouf is
elo awer soss näischt iwwreg, wéi de Mond ze halen an
d'Kleed hannerwands ze bréngen. De Baach Jhäng war och
deër Menong, an d'Mamm as mam Rack am Haus verschwonnen.
Nach dee selwéchten Owend si mir dermat a Giwesch gereest.
Do gouf déi schéin "Toilette", wéi d'Tanti d'Kleed genannt
huet, bewonnert. D'Anny huet vun "Haute Couture"
geschwat a gouf nët fäerdeg deen deire moiréierten Tafta ze
stréilen an déi schéi Fassong genee z'ënnersichen: esou en
Dram vu Galarobe konnt nëmmen aus engem räichen Haus,
aus engem Schlass, vun adelege Leit, hierkommen. D'Anny
konnt nët widderston, as mam Kleed an d'bescht Stuff
gaangen a koum geschwënn drop wéi eng chic Prinzessin
erëm. Mir koumen is es nët zou. D'Anny huet sech am Spigel
bewonnert a war bal ausser sech vun Houfert. Wann deen
ekelegen Uelegfleck daat exklusiivt Balkleed nëmmen nët
esou verfompacht hätt, dann...- !? Tja, an d'Mamm hätt
gäre gewosst, ob hiirt Milly kënnt nach e sonndësse Rack aus
deem schéine Kleed gemat kréien. D'Anny war nämlech
méng gutt Néidesch, déi et fäerdeg bruecht huet, mech de
ganze Krich duerch mat Wéinegem fein ze kleeden. D'Mamm
war also iwwerzeegt, d'Anny géif och dës Kéier e Meeschterstéck
aus deem Balkleed fäerdeg bréngen.
Is "Prinzessin" huet dee prächtege Rack ongär ausgedoen.
Schliislech koum d'Anny mam Kleed um Aarm erëm an
d'Stuff an huet hin an hier gemoosst a gerechent. D'Kleed war
a Godeë geschnidden, wat d'Saach komplizéiert gemat huet.
Op eemol huet méng geschéckerlech Néidesch awer geméngt,
et kënnt esou jhust erausgoen.
Sou war et och. Géint Päischte gouf ech an déi éischt Umooss
bestallt. Ech hu grouss gekuckt wei ech mech an deem
delikate rosa-orange Stoft am Spigel gesinn hun De Rack hat
zwar nach nët déi richteg Fassong a méng Wiertesschong hun
derzou geflucht. E puer Deg duerno koum ech mat ménge
sonndësse lacke Molliären an déi zweet Umooss. Du krut déi
ganz Saach schons eng aner Nues: och de Rack, deen elo e
léiwe Kol mat enger schéiner Rüsch hat an deen hanne mat
engem flotten, décke Putsch gestréckt gouf. D'Anny sot et
hätt vill Kappzerbreeches kascht, fir dee schéine Modell aus
deem komplizéierte Balkleed erauszeschloen.
Wéi ech du déi kuurz Puffäerm agesat kritt hun, sin ech
erféiert. Ech hun un ise strenge Paschtouer geduecht a sot
zum Anny, ech diirft net mat esou kuurzen Äerm an d'Kiirch
goen. Méng Néidesch war doriwwer am Bild. Mä si sot mir,
datt laang Äerm dee schicke Rack géife verhonzen, datt nët
méi genuch Stoft duerfir do wir an datt mir et géifen drop
ukomme loossen. Dat konnt, ménger wärrech, awer eng
domm Saach gin. Ech hun doheem de Fall mat der Mamm
diskutéiert a si huet mam Anny driwwer geschwat. Et gung
rieds vun enger klenger wäisser Jaquette, déi ech nët hat an
déi an deër spatzer Krichszäit néierens opzedreiwe war. Nu
gutt, mir hu gehofft, den Här géif vläicht eng Kéier duerch
d'Fangere kucken. Souwisou war ech schons wéint ménge
Sportsstrëmp bei him am schwaarze Buch... also géif et nët
op e bësschen ugon.-
Päischtsamschdeg war de Rack fäerdeg. D'Mamm as mat mir
en ofhuele gaangen. Ech hun nach eng Kéier ugemoosst. De
Rack war tipp-topp geroden an d'Anny war frou doriwwer.
Mir natiirlech och. An esou e wonnerschéint, neit Kleed,
matten am Krich, dat war Grond genuch glécklech ze sin.
Dobäi wosste mir och, datt dee schicke Rack géif fir allerlee
Gespréich am Duerf suergen. Mir hun is duerfir iwwerluecht,
wat mir op déi virwëtzeg Froën äntwere géifen. D'Wourecht
hu mir op kee Fall diirfe verroden.-
Päischtsonndeg war dat richtegt Wieder, fir deen neie Rack
unzedongen. Et war mir awer allerlee baang, wéi ech zur
Kiirchendir eragong. D'Mass war nach nët un, an den Här as
virun der Kommuniounbänk hin an hier getrëppelt. Wéi hie
mech gesinn a genee bekuckt huet, krut ech schnupsdeg mam
Fanger en Zeeche gemat, dat geheescht huet, ech misst aus
der Kiirch goen. Ech si wéi ugewuess stoe bliwwen. Du koum
isen Här op mech dur, huet u méngem kuurze Puffaarm
gerappt, mech racksdeg ëmgedréit an a strengem Toun gesot,
ech misst zerguttst ugedon an d'Kiirch kommen.-
Do hat ech méng Britt mat deem schéinen neie Rack.
D'Tréine ware mir ganz no. Ech si virun der Kiirch laanscht e
puer Leit gebëselt, déi mir nogekuckt hun. Hannert Tärens
sin ech d'Bunn of heemgaangen.
"Geseis de, ech hat dir et jo viraus gesot", hun ech bäi der
Mamm gekrasch. Si huet de Kapp gerëselt, koum mat enger
Jaquette, déi op d'Kleed gepasst huet, wéi der Kou de Suedel.
Ech hu viru gekrasch a sin dee Sonndeg nët méi an d'Houmass
gaangen: iwwregens hat ech jo schons eng Fréimass kritt.
Is Nopesch koum bäi is laanscht. D'Mamm huet hir verzielt,
wat geschitt war. D'Sophie huet mech mat an hiirt Haus
geholl a mir laang wäiss Händschen ugedon, déi si eng Kéier
zou engem Hochzäitskleed gedroen hat an déi mir bis un
d'Schëllere gaange sin. Mir hun dru gediebelt a gedruddelt bis
méng plakeg Äerm verstoppt waren. Natiirlech waren d'Fangere
vun den Händsche mir och vill ze grouss, an déi ganz
Saach huet sech méi wéi bosseg ugesinn.
Et gouf gutt gelaacht, wéi ech esou erausgefiizt an d'Vesper
gaange sin. Op en Neis huet den Här mech ganz schaarf
bekuckt, huet sech awer elo missten zefridde gin. All Kéier
wann ech an deem Rack an d'Kiirch gaange sin, hun ech dee
selwéchte blanne Manöver opgefouert, mat dene vill ze
groussen Händschen.
Egal wéi, d'Balkleed aus dem Frankräich huet mech am
leschte Krich zwéi Summer laang schéi gekleet. Ech hun deen
houfrege Rack ni vergeess an iech séng Geschicht mat Freed
verzielt.
Et huet dene meeschte Lëtzebuerger an de Krichsjoren nët u
boer Mënz gefeelt, mä si hun nët vill fir hir D-Marken ze kafe
kritt. Gutt Wuer war, wéi gesot, rar gin.
All Mount goufe Liewensmëttelkaarten ausgedeelt, déi d'Ratioune
fixéiert hun. Sou hat een op de Kapp pro Woch
ongeféjer 500 g Kamëssbrout, 100 g Wäissbrout, 200 g
Fleesch, 125 g Botter, Zocker, Miel, Deegwueren a Kaffi-Ersatz ze gutt.
As een z.B. en zweepënnegt Brout bäi de
Bäcker kafe gaangen, dann huet ee missen zwéi Brout-Tickeë
vu 500 g ofgin. Dee selwéchten Zisteem huet an der Epicerie a
bäim Metzeler gegolt. D'Geschäftsleit ware schéi gehäit mat
all dene knätzelegen Tickeën, fir se an hire Ratiounsbicher
anzekliewen, ze verrechnen a mat hire Liwwerongen
iwwereneen ze bréngen.
Et as liicht ze verstoen, datt mat dene schmuele Ratiounen
nët vill Stot ze maache war. D'Hausfraen hu missten absëns
geschéckerlech sin, fir dagdeeglech e passabelt Mëttegeessen
opzedëschen.
Um Duerf war dat nach nët esou problematesch. Jiddfer Stot
hat säin egene Gaart, wou Gromperen a Geméis gezillt
goufen. An domat hun is Mammen, speziell am Summer,
muenechen hausmaacher Menü fäerdegbruecht. Sou gouf et
dacks deër gutt stäifer Geméiszoppen a Kniddelen, Äeromelett,
Paangech an Eisekuchen derbäi. Dat huet als e komplett
Eesse gezielt, well Fleesch koum nach laang nët all Dag op
den Dësch. A grad zur Summerzäit war frësch Fleesch en
zimlech raren Artikel. Et hat jo keen Haus en Äisschaf oder e
Killschräin, an duerfir gouf et meeschtens gedréchent
Fleesch, wéi duerchwuessene Speck, Kënnbak a Judd.
D'Kanner waren nët zevill frou domat a kruten en Ee amplaz.
Koum awer eng Ham an de Schnatt, dann hu mir is d'Lëpse
geleckt, mä d'Mamm as ganz knéckeg mat deër Delikatess
ëmgaangen. Poulet, mir hun dat deemools en Hinnchen oder
Hong genannt, war fir de Kiirmesdag reservéiert. Kanéngchen
huet dacks sonndes zum komplette Menü gehéiert, well
déi Déiercher hun nët missen ugemellt gin, an ze soen all
Famill huet der gezillt. A well et dat Fleesch esou dacks
z'iesse gouf, hate vill Leit sech d'Leed dra geess. Meeschtens
hun is Mammen d'Fleesch preparéiert mat Zooss, déi erlängt
huet. Dat war déi faméis "Tunke", e preisescht Wonnermëttel
fir "Fettersatz". Wiirklech: Fett, wéi Speck, Schmalz a
Botter, war apaart knapp. Aus deem Grond krute mir och
nët dacks Fritten, mä emsouméi rioulten a gequellte Grompere
mat Zapp. Iwwerhaapt hu mir am Krich vill Gromperen
eragefeiert. Si waren de "plat de résistance". Och owes gouf
et an allen Häiser eng Pan voll gewiirmte Grompere mat
Speck a Kiischtercher an derbäi eng Jhatt voll Mëllech oder
Brach. Dat huet besser geschmaacht wéi Kamëss-Schmieren a
suddelege Kaffi-Ersatz. Et kënnt een elo mengen, mir wiren
all déck bratscheg gi vun deem flappege Kascht. Ma neen, déi
meescht Leit haten an de Krichsjoren absolut keng "Figurproblemer".
Dat louch gréisstendeels dorunner, datt mir ze soe
keng Séissegketen z'iesse kritt hun an is méi un d'Haaptmoolzechte
gehalen hun. Och déi meescht Maansleit bloufe schéi
schlank. An der Wiirtschaft krute si nëmme sabbelege Béier
an heiandsdo, heemlech, als gudde Client, e Pättche Wäin ze
drénken, well d'Wiirt goufe knapp mat Gedrénks beliwwert.
Jus'en hu mir deemools nët kannt. Et gouf wuel zacharinséisse
Limonad, mä de Kanner hiirt deeglecht Gedrénks war
Waasser a Mëllech.
'Tas bal nët ze glewen, datt och um Duerf d'Mëllech
rationéiert war. D'Baueren hun Dag fir Dag pro Kou eng
bestëmmt Quantitéit Mëllech missten un d' "Genossenschaftsmolkerei"
ofliwweren, an et war hinne verbueden, Mëllech
privat ze verkafen. Nëmmen ee "Milchverteiler" pro Duerf
hat d'Erlaabnes, owes, nom Sträichen, en halwe Liter op de
Kapp un déi Leit ze verdelen, déi keng Kéi haten. Dat war
eng kleng Ratioun fir Stéit mat Kanner. E Gléck, datt is
Nopesch, d'Millerin, nët gezéckt huet, is eng zweet Kan ze
fëllen. Vun deër Mëllech konnt méng Mamm gudde Schmant
ofschäffen a wäisse Kéis maachen. De Rescht huet is déi gutt
Brach geliwwert. Mä déi Mëllech hu mir missten heemlech an
der Däischtert siche goe, well daagsiwwer waren dacks däitsch
Patrullen ënnerwee.
Iwwerhaapt, déi preisesch Kontrollen, dat war eng schlëmm
Plo am Krich. D'Bauere sin och vun hinne kujhenéiert gin.
Vun Zäit zu Zäit as onerwaart esou e "Wachtmann" op den
Haff komm, huet d'Véi an de Bicher an am Stall gezielt, a
kontrolléiert, ob genuch Fruucht, Geescht, Huewer, Ierzen,
Feldbounen, Gromperen, Mëllech an Äer ofgeliwwert si gin.
Wann nët, hun d'Bauere Protokolle kritt a koumen op déi
schwaarz Lëscht: dat konnt bis zur Emsiidlung féieren. Mä
esou ganz genee huet e Bauerenhaff sech dach nët kontrolléiere gelooss.
Am Pesch sin dacks Hénger gelaf, déi nët
ugemellt waren, um Späicher stungen e puer Balle Weess, déi
"schwaarz" gemuel goufen, an éirens am Schapp luchen e
puer Gussen an e Bäizelchen, déi am Hierscht an am Wanter
"schwaarz" geschluecht si gin.- Ménger wärrech,
d' "schwaarz Schluechten", dat verdéngt e Kapitel fir sech!
Jiddefalls, d'Bauere kruten och hir Produkter fir hiren egene
Verbrauch bemooss. Sou goufen hinnen d'Fleeschtickëen ze
soen d'ganzt Joër gespaart, well si selwer geschluecht hun. Et
war och esou fir d'Brout, dat si selwer, eng Kéier an der
Woch, an hirem Bakuewe gebak hun. Wéi gäre war ech dann
a Schouttesch wéint deër frëschgebakener Bootsch! Dat war
deemools eng Schnekerei, well mir Kanner waren nët mat
Séissegkete verwinnt. D'Mamm huet is schons eng grouss
Freed gemaach mat Puddéng a séissem Bräi, mat Äppelschnëtz
a gebakene Quetschen. Fir Niklosdag huet si Marzipan a
Caramelzockerboune gemaach a Liefkuch gebak. Dat
war d'Evénement vun deem Festdag. Op soss engem gudden
Dag gouf et awer och alt e Streisel oder eng Taart. Da ware
mir gléckiech an zefridde Kanner.
Wat de Krich awer méi laang gedauert huet, wat alles méi
knapp gin as. D'Provisoune waren agaangen, a vill Wuere wéi
Seef, Kaffi, Zocker a Miel, Tubak, Neel a Lieder, Zwir a
Woll, Schong a Gezei hu gefeelt. Ouni Zocker konnt kee
Quetschekraut gekacht an ouni Seef keng Wäsch gemaach
gin. Elo gung et da mat Tauschen un. Méi wéi eng Zoossiss
huet missten hierhale fir Gewiirzer, well ouni Peffer a Salz
konnte keng Hamen agesolpert gin.
Mat wiem konnten dann d'Leit vum Land, speziell d'Bauereleit,
tauschen an handelen, focken a maarten? Ma, mat de
Geschäftsleit aus der Stad. Déi koumen heemlech mat Seef a
Kaffi, Stëfter a Woll, Ënnerwäsch a Schong ugeréckt an hun
duerfir Liewesmëttel agehandelt. Mueneche Bauer huet sech
och op déi Manéier Zigaretten an Tubak verschaaft. Déi zwee
rar Artikelen hun am Krich de Maansleit d'Liewe sauer
gemaach. Vill hun alt Meekräitche gedréchent an domat
d'Päif gestoppt. A muncheeren huet Wucherpräisser fir eng
Tubakskaart bezuelt.
Elo denke mir awer och un déi vill Stater, déi keng Geschäftsleit
waren a keng Wueren ze verkoppelen haten. Dat waren
d'Leit, déi nët vill ze räissen an ze bäissen haten, déi dacks hu
misste "blann" Gromperen eessen a "blo" Mëllech
drénken...
A wéi den Honger de Wollef aus dem Bësch dreift, sou huet
d'Nout d'Stater op d'Land gedriwwen. Si koumen hamsteren:
zu Fouss, mam Zuch a meeschtens mam Wëlo. Frënn a
Famill, déi schons heiandsdo an de Vergiess gerode waren, hu
si erëm opgesicht en ëm Liewensmëttel gebiedelt. D'Bauereleit
konnte se nët all an nët ëmmer zefriddestellen, obschons
si meeschtens deier Präisser fir Miel, Botter an Äer ausgesat
hun. Muenech Baueren hun och de preisesche Marken nët
getraut an hir Wueren nët mat Geld bezuele gelooss. Si hun
Aarbechtsleit gebraucht, well e Kniecht an eng Mod waren
och rar gin. Duerfir huet muenecher Stater Papp a séngem
Congé méi wéi engem Bauer am Hee an am Karschnatz
gehollef, a muenech geschéckerlech Fra koum am Wanter an
d'Bauerefamilje Gezei bitzen.
Nu gouf et awer och nach Stackstater, déi keng Relatiounen
um Land haten. Déi waren ze bedaueren... Vill vun hinne
sin op gutt Gerot an honnsfriem Bauerenhaiser hamstere
komm. Wann se Chance haten, da koume se mat gefëllten
Hamstertäschen rëm doheem un. De Bauereleit sin déi vill
friem Hamsterer op d'Nerve gaangen. Et gouf der leider
ënnert hinnen, déi d'Leit vum Land ausgenotzt hun an déi
gehamstert Wueren zu Wucherpräisser weider verhandelt
hun. Och d'Bauerefrae sin dacks verdrësserlech gin, wéi eng
Zäit vill Stater Madamë vun Dir zu Dir gepilgert koumen an
ëm een Ee gebiedelt hun: Si hun duerfir fofzeg Fenneg
ugebueden, well si wollte keng Heescheleit sin. Da gouf et
och nach Mënschen, déi hu misse fir krank Leit hamstere
goen. An esou enger Nout koum et vir, datt Trousseauën a
Konschtsaache verkaaft si gin, fir Liewensmëttel opzedreiwen.
Uechter d'Land gouf et och vill Jongen a Resistenzler, déi
dorëmmer verstoppt waren an denen hir hongereg Mailer hu
misste gestoppt gin. Dat war eng riskéiert Affär, well mir
dierfen nët vergiessen, datt d'Hamstere verbuede war an datt
vun Zäit zu Zäit streng Kontrollen duerchgefouert goufen.
Duerfir hu grad déi, déi fir d'Jonge gehamstert hun, missten
duebel virsiichteg sin. Si hun allerlee Tricken erfond a si
meeschtens nuets op Schläichweën dorëmmer gejhabelt. Leider
goufen der och geschnappt. Si hun da Protokollen
erwëscht a kruten d'Saache beschlagnahmt. D'Preisen hun
dann nogefuerscht, vu wou déi Wuere kéimen a fir wie se
bestëmmt wären. Doduerch koume vill Leit an d'Labrenten.
Méi wéi een as op déi Manéier verhaft gin an am Prisong
gelant. Wat waren dat fir Zäiten! Mir kënne se nët vergeessen.
Bis haut hun ech dee Mann nach am Gediechnes, deen op
engem gliddege Sonndegnomëtteg mat dem Wëlo bäi is de
Bierg erof, iwwert d'Barriär, gerannt koum a säin Hamsterkuerf
verluer hat... Giel Fläppercher sin duerch d'Lut
gesprëtzt an um Buedem leie bliwwen... Ech war gläich op
der Plaz, fir ze virwëtzen an hu ménger Mamm geruff:
"Komm kucken, Mamm. 't as Puddéng!" An däerbants koum
deen ongléckleche Mann no séngem Kuerf mat de gebrachenen
Äer an deem geschmolzene Botter kucken an huet ganz
verdrësserlech geäntwert: "Jo, jo, 't as Puddéng an eng
Omelett derbäi... an duerfir sin ech vu Luerenzwëller bis op
Nidderdonwen hamstere gefuer a kommen elo mat näischt
doheem un."
Wéi déi däitsch Zaldoten is Buttécker a Geschäfter uechter
d'ganz Land gepleimt haten, hun d'Lëtzebuerger ze soen
néierens méi Schong, Ënnerwäsch, Stoft a Gezei ze kafe kritt.
An der Stad waren déi bekannte Geschäfter wéi d'Renommée,
d'Maison Moderne, d'Bourse, d'Jenny Grünstein,
de Gilly an de Rosenstiel vun de Preise beschlagnamt gin. Déi
aner Konfektiounsbuttécker a Schonggeschäfter krute keng
nei Wuere méi eran. D'Rayonë bloufen iwwerall eidel. Mam
Houfert war et eriwwer. Sou hätt een unhuele kënnen...-
D'Lëtzebuerger hun hir al Klamotte missen undongen, opzerräissen
a sech domat duerch d'Krichsjore schloen. Mä lues a
lues as déi Situatioun dach ëmmer méi kritesch gin. Besonnesch
d'Kanner, déi alles verwues hun, haten op eemol keng
Schong méi fir an d'Féiss a keng Fatz méi fir unzedongen.
An der Tëschenzäit hat dann déi preisesch Zivilverwaltong
Klederkaarten a Bongen agefouert. D'Geschäfter kruten
erëm Wueren, déi ee géint Tiketën ze kafe krut, mä déi
näischt gedaacht hun. D'Konfektiounsgezei war zwar nom
preisesche Wand geriicht, mä d'Qualitéit war "preiseschen
Dreck", wéi d'Leit déi Wuer genannt hun. Kee Fiedemche
Woll war an de Stëfter. Et war "Zellstoft", dat heescht Stoft
aus "Planzefasern", wéi Brennesselen a Gromperegleef. Kee
Pli huet an dene Räck a Mäntel gehalen, déi sech verzunn
hun, blénkeg a rampeleg goufen an op eemol laanscht d'Leit
eranhungen, ewéi wann et hir nët wären (Déi Zäit huet nach
jiddereen dropgehalen ganz exakt a genee op d'Mooss gekleet
ze sin). Gouf dat Gezei gewäsch, dann as et steif wéi e Briet
gin - de Stoft as agaangen, war verzunn - an et konnt een de
Rack, d'Blus oder d'Schiirtech nët méi undongen. Sou war et
och mat de Schong, déi mir ze kleng gi waren, krute vum Här Giwer
d'Nuesen erausgeschnidden an hun dun erëm eng gutt Zäitchen hiren
Déngscht versinn.
Nët grad esou einfach war et fir mäi Brudder Gezei ze fannen.
Härestoft a Maanskostümer waren néierewou opzedreiwen.
Du hu missen ëm Papp séng Klamotten hierhalen. Aus deem
sénger aler Box huet de Freyléngesch Batty dem Bouf eng
modern "Pumphos" an aus dem "demi-saisons"-Mantel eng
"Windjack" gezwafft. Du war ise Marcel erëm sonndes flott a
fei gekleet.
Mä, wat hate mir Krämpes, fir säin Éischt-Kommiounsgezei
opzedreiwen. Fir déi Geleënheet gouf op der Millen e
Källefche "schwaarz" geschluecht. D'Fleesch as mat enger
Ball Miel op Déifferdang an den "Hondsbësch" heemlech
verfracht gin. Duerfir luch dun op eemol schéinen donkelbloe
Wollstoft bäi der Giedel um Dësch. Den Tin huet dovun dem
Emil an isem Marcel de Kommiounskostüm geschneidert. A
fir déi Lackmolliären an déi schéi seiden Aarmflätsch hu
missten Hénger an Inten hiirt Liewe loossen. An d'Madame
Nelly, d'Modistin an der Stad, krut eng Kanéngchen, Äer a
Botter, fir der Millerin a ménger Mamm hiren neie Feuterhutt
mat deem schéine Vigelchen drop.
Esou gouf sech iwwerall organiséiert an derduerch geschlon.
Einfach war et gewëss nët a vu groussem Houfert gung keng
rieds méi. An trotzdeem war deen dach nach nët vergaangen,
well um Liberatiounsdag hu vill schéi Lëtzebuerger Medercher
a rout-wäiss-bloem Fuedem ganz houfreg a begeeschtert
d'Amerikaner begréisst.
19. Juni 1942! Zou Ouljen, wou ech an d'Primärschou1 gaange
sin, war eppes Schreckleches geschitt. Den Här Zeimes, ise
Paschtouer, war vun der Gestapo festgeholl gin. Ech erzielen,
wat dat mat der Schoul ze dongen hat, a wéi ech déi Affär
erlieft hun.
Zënter Ouschteren 1942 hate mir e preisesche "Schulleiter"
kritt. Ise Lëtzebuerger Schoulmeeschter, een décke Frënd
vum Kratzenberg, war an Däitschland promovéiert
Ufanks gung et bei dem "Schulleiter" Gierens wuel méi
gemittlech erof. Mir Kanner hätten hien nawell akzeptéiert,
wann hien nët en Nazi gewiescht wär. Et huet sech nämlech
geschwënn erausgestallt, datt séng pädagogesch Missioun
dora bestong, de Lëtzebuerger Jonktem ëmzeschoulen: en ze
begeeschtere fir de "Führer" Adolf Hitler an e fir säi
"Großdeutsches Reich" ze gewannen.
De "Schulleiter" war a Kascht a Logement an enger däitscher
Famill, déi sech schons virum Krich zu Ouljen ugesidelt hat,
an déi am Krich hir preisesch Roll am Duerf gespillt huet.
An der Schoul goufe mir Kanner an engem Stéck vun dem
Här Gierens mat preisescher Propaganda "berieselt". Keen
Dag ouni "Wehrmachtsbericht", kee Schoulufank a -schluss
ouni den "Heil Hitler"-Grouss. Mä "die blöden Luxemburger"
hun dat nimools richteg bekäppt. Duerfir krute mir
ëmsouméi d'Mendels-Verierwungsgesetzer a -regelen agetriichtert
a, mat grousser Begeeschterung, vum "Schulleiter"
Gierens, iwwert den Hunnekinnek Attila, "die Gottesgeißel",
de Friedrich Barbarossa a säi "Gang nach Kanossa", an dem
"Karl dem Großen" säi "Blutbad" erzielt.
Komescherweis hat den Här Gierens och mat der Bibel,
apaart mat dem Alen Testament, ganz vill Spaass. Sou as hien
enges Daags iwwer d' "Arche Noah" hiergefall an huet déi
Geschicht als e grousse "Quatsch" bezeechent, deen d' "Pfaffen"
is géife glewen doen. Ganz schaarf as hien drop
lassgaangen, fir is ze beweisen, wéi onméiglech dat deemools
gewiescht wär, esou e groussen Naachen ze bauen, vun all
Zort Déieren eng Koppel an deem Aacher opzehuelen, si ze
fidderen an ze pflegen, déi Mëscht opzekéipelen an all dee
Gestank ze erdroen.- "Jawohl", lauter esou Ligekroom géif
is an der Kiirch an am Religiounsunterricht erzielt gin.
Et versteet sech vum selwen, datt déi geféierlech Behaaptonge
vun dem preisesche Schoulmeeschter isem Här gaangs
zu Ouer koumen. Sonndes virun der Vesper, an der Kannerléier,
huet ise Paschtouer d'Affär vun der "Arche Noah"
opgegraff. Temperamentvoll wéi den Här da war, huet hien is
feireg bewisen, wéi wichteg déi Schrëfte vum Alen Testament
fir d'Katholike wären. Iwwer d'Menong vu Fräidenker a
Kiirchegéigner as hien an den Äifer geroden...
Doropshi gung et den aneren Dag erëm an der Schoul lass.
Ise "Schulleiter" war fochswëll an huet e gellecht Donnerwieder
iwwer d'Schoulkanner ergoe gelooss. "Dieser Pfaffe, der
schwarze Maulwurf, muß endgültig erledigt werden, dieser
Deutschhasser und Hetzer hat bald ausgelebt.- Dieser
Quatsch, gestern in der Kirche, für wen war der gemeint?" -
Noeneen hu mir him misste Ried an Äntwert stoen. Ech hat
him versaat, "ich weiß es nicht", wouropshin ech "dumme
Gans" vernannt si gin. Hien huet Notizen op en Ziedel
gemaach, mä der Däiwel weess, wat e wiirklech opgeschriwwen
huet. De ganze Muerge war déck Loft an der Schoul. Mir
waren all esou verängschtegt, keen huet sech méi gerouert.
An engem viru si mir vernannt gin: "Nashorn, Nilpferd, Schaf
mit Ohren, mit Eichenlaub und Schwert" etc.
Natiirlech kruten is Eltere mëttes de Rapport vun hire Kanner
gemat: d'ganz Duerf as an Onrou geroden. Eng béis Anong as
an alle Leiden opkomm a jidderee wosst, datt de Gierens nët
eleng an deër Affär séng Hand am Spill hätt. An domat hate si
recht.
Freides muergens koum d'Härejoffer bei méng Mamm a sot:
"Et as de Kanner hir Schold, wann den Här an de Prisong
kënnt. Et misst dach een op Rued/Syr goen an der Polizei ze
wëssen din, wat den Här wiirklech gesot hätt, well hie wir mat
lauter Lige beschëllegt." Doropshin as nomëttes méng Mamm
mat mir op d'Polizeistatioun gaangen. Ech klengt Meedchen,
vun elef Joër, hun dem "Wachtmeister" riicht eraus erzielt,
wat an der Schoul an an der Kannerléier gesot gi war. Hien
huet alles notéiert a behaapt, hie géif et weiderleden. Op isem
Heemwee laanscht d'Bunn hu mir, bei Täerens op der Barriär
den Här Zeimes begéint. Mir wollten him erzielen, wéi et is
op der däitscher "Wacht" ergaange wär. Den Här huet is nët
schwätze gelooss a sot, hien dierft sech nët mat is ënnerhalen,
well hie sting ënnert stänneger Kontroll, misst gläich heemgoen,
d'Gestapo wir schons zënter zwou Auer am Duerf a géif
ganz sécher op hie waarden...
Wiirklech, esou war et och. Wéi mir bei is doheem ukoumen,
war déi Hiobsnoriicht schons wéi e Laffeier duerch d'Duerf
gaangen. Is Nopesche soten is: "D'Gestapo huet Hausdurchsuchung
am Härenhaus gehalen, den Här Zeimes festgeholl
an am Auto mat ewechgeféiert."
E fiirchterleche Schreck as duerch mech gefuer. Ech sin op
méng Kummer gelaf, hu mech op d'Bett gehäit an hun
erbäermlech gekrasch. Méng Mamm huet versicht, mech ze
berouegen, mä et huet alles näischt gedéngt.- D'Kanner,
d. h. also ech och, mir ware schold drun, datt den Här an de
Prisong koum.- Bannen a mir as wéi eng Welt zesummegefall.
- Wéi dacks hat den Här is esou Beispiller vu Verrot,
Luch a Bedruch erzielt, déi ni e gutt Enn kruten. An elo war
ech och an esou enger verdäiwelter Affär verwéckelt... Ech
koum Deg laang nët méi a mäi Fridd..
Den Här souz wiirklech am Prisong, am Gronn. Déi glungenste
Saache sin am Duerf verzielt gin, all Leit waren opgereegt:
keen Här méi zu Ouljen, keng Mass méi an iser Kiirch;
sonndes si mir zu Fouss op d'Nopeschdierfer gaangen...
Geschwënn, no deem fatalen Ereegnes, koum d'Gestapo an
d'Schoul. Wéi ekeleg huet si ausgesin an dene schwaarze
Liedermäntel a Stiwwelen, an hiren héije grénge Kape mam
"Reichsadler" vir drop! Ënnert dem Arem haten déi zwéin
Naziën eng Liedermapp, wouraus si Ziedele geholl hun.- Et
gung gläich lass mat der "Inquisitioun". Froen iwert Froen!
Mir hun all geziddert wéi Espelaf an hu kee Mond opgedon.
Du si mir all fatzeg ugegranzt gin an hu vun hinne mat
"Umschulung" an "Erziehungslager" an Däitschland gedreet
kritt.- Op hir hannerwenneg Froe krute si duerno munnech
kurajhéis an opriichteg Äntwert, déi hinnen nët esou richteg
an hire Krom gepasst huet. Vill Froen hu sech ëm e
"Christkönigslidd" gedréit, dat mir dacks an der Kiirch
gesongen hun a wou mir dann de rietsen Arem an zwéi
Fanger, wéi zum Schwuer, ausgestreckt hun (d'Gestapo wollt
domat den Uz mam Hitlergrouss an Uecht huelen). Déi zwéin
Häre sin nach e puer Mol an d'Schoul komm, hun is hir
Berichter virgelies an erëm nei Froe gestallt. Et war onméiglech
fir is Kanner, an deem "Froe-jungle" e klore Kapp ze
behalen.- Wat hat et dann och fir e Wäert: et war jo alles eng
grouss Farce: blanne Manöver!
Doheem an am Schoulhaff gouf vill iwwert déi onheemlech
Affär diskutéiert, mä et huet geheescht "oppassen"! Mir hate
jo Spiounen ënnert is: Buschens Trinn a Mia, bei denen de
"Schulleiter" gewunnt huet. Eng Kéier konnt ech mäi Mond
nët halen an hun denen zwou preisesche Schoulkomerodinne
virgehäit, si hätten de Paschtouer ugeschmiert... asw...
Ech kruch vum Mia geäntwert: "Pass op, du geess geschwënn
engem no!" - Den Dag duerno koum e Bréif vum "Ortsgruppenleiter"
an iist Haus. Ech gouf op d' "Ortsgruppe" no Rued/Syr,
am Salli säin Haus, geruff. Ech sin eleng dohigaangen.
Do souz ech géintiwwer dem Ortsgruppenleiter. Hien huet
mir méng "Sënne" virgehalen: Ech war als "Aufwieglerin" an
als "deutschfeindliches Element" beschëllegt. Ech hu mech
daper verdedegt virum "Gauleiter", dee méng Famill vu
Menster nët konnt richen an zum gudden Deel schold dru
war, datt mäi Papp zweemol an Däitschland "dienstverpflichtet"
gouf. Den Ortsgruppenleiter sot mir, wann ech mech nët
géif besser behuelen, kéim ech an eng däitsch "Erziehungsanstalt"!
- Déi Warnung war nët op d'liicht Schëller ze huelen.
A wéi déi meescht Lëtzebuerger hun ech vun do uns mäi
Mond am Zam gehalen.-
Vum Här Zeimes sin nëmmen dënn Noriichten duerchkomm.
Hie gouf am November 1942 veruurtelt. E puer Schoulkanner
ware "pro forma", niewent de preisesche "Kronzeugen", als
Zeie virgelueden. Ech war nët zitéiert gin. Wéi konnt et
anescht sin: den Här gouf zu zweeanzwanzeg Méint "Zuchthausstrafe"
kondannéiert. Hie souz déi meeschten Zäit am
KZ Dachau, bis zur Liberatioun duurch d'Amerikaner den
29. Abrëll 1945.- Am Prozess war hie mat allerlee däitschfeindlechen
Aktivitéite belaascht gin. D'Affär vun der "Arche
Noah", déi de Steen un d'Rulle bruecht hat, war am Gewulls
vu Beschëllegungen ënnergaangen.-
De "Schulleiter" Gierens, deen an der Schoul näischt méi
wosst mat denen "dummen Luxemburger Schafsköpfen"
unzefänken an deem d'Duerfleit feindlech gesënnt waren,
koum no der grousser Wakanz nët méi erëm -
D'Sûreté huet hien nom Krich bei Hermeskeil opgespiirt.
Hien as zou Tréier a Verhéier geholl gin a sollt zur Rechenschaaft
gezu gin. Fir deem z'entgoen huet hien e laange Bréif
un den Här Zeimes geschriwwen. Hien huet séng Schold
agestanen, mä huet behaapt, hie selwer hätt de "Pfarrer" nët
ugeklot an ugeschmiert, mä de Busch a séng Duechter hätten
dat fir hie gemaach. (- ? -) Hie géif séng Schold bereien an ëm
Verzeiong bieden. Als geléierte "Malerkünstler" géif hien
zwéin Tabloe vu je 30 m laang fir d'Kiirch vun Oulje molen,
wann hien nët géif verfollegt gin. (- ! -) Dës Detailer huet den
Här Zeimes laang duerno a séngem "Manuskript" matgedeelt.
Eent steet fest, den Här Zeimes huet, a Chrëschtlecher
Nächsteléif, d'Uklo fir d'Verhaftong vu séngem Verréider
réckgängeg gemaach.
Op engem schéine Sonndegnomëtteg si mäi Papp an ech mam
Rad vun Ouljen no Nidderaanwen, iwer Minsbech op d'Neihaische
geklunschelt. Do hunge säfteg Kiischten un de Beem,
mä mir krute keng ze kafen. D'Leit hu behaapt, den Erdrag
wir vun de Preisen ofgeschat gin a si misste se zennereweis
ofliwweren an dee knapse Rescht fir sech behalen. De Papp
war doriwwer veriergert, a mir sin de Bierelergronn of, iwwer
Éiter, op de Pläitréngerhaff gefuer. Do huet de Monni Vic
d'Mëllech all Dag matewechgeholl an den Haffleit an engems
och alt Kommissioune matgemat. Fir déi Gefällegkete krut
mäi Papp séng Hamstertäschen um Rad schlubbervoll Kiischten,
an ech konnt mir mäi Bäichelche voll stoppen. Doheem
ware se och glécklech, wéi si sech un deër "gehamsterter
Wuer" regaléiere konnten. Zwar huet d'Mamm gesuergt, datt
si nach Kiischte behalen huet, fir e puer Bokale voll anzemaachen.
Domat konnt si is d'Gloscht nom Séissen, dat am Krich
esou rar war, e puer mol am Wanter stoppen.
Géint den Owend wollt de Papp nach an Huemes en Humpen
huele goen. D'Mamm huet drun erënnert, datt hie misst fréi
opston, fir mam "Bommeler" vu Rued aus, iwwer Tréier no
Mettlach, an de Bauzuch ze fueren. De Papp huet dat
schliisslech och agesin an as doheem bliwwen. Et war esou
gutt dobaussen, a mir souzen zesummen op der Bänk virun
der Dir. De Monni Lou vu Menster hat Nuetsschicht, an hie
koum bäi is sëtzen. Hie wosst Nouvellë vum Néngauerzuch,
dee mueres viru Manternach entgleist war. Déi lescht Voiture
war aus de Schinne gesprongen. Glécklecherweis war kengem
eppes geschitt, well d'Voiture war eidel. De ganze Sonndeg
duurch gouf d'Gleis reparéiert an d'Zich konnten owes erëm
lues driwwer fueren. De Monni Lou huet vu Sabotage
geschwat... Wat sollt dat heeschen? Wie konnt da bei de
Preisen et woen Sabotage ze dreiwen? A wuerfir e Persounenzuch
sabotéieren? - De Bertësse Jhäng koum laanscht, an dat
selwécht Gespréich gung erëm vu vir un.
Fir mäi Brudder a mech war et un der Zäit an d'Klapp ze
goen. Op der Bänk hu se sech nach weider de Kapp zerbrach,
iwwer déi glunge Manternacher Eisebunnsaffär.- A méngem
Bauch hun d'Kiischte rumouert an ech konnt nach héieren,
wéi Mamm a Papp d'Trapen eropkoumen. Is Kummerfënstere
stungen howeiden op an deër waarmer Summernuecht.
D'Zich, déi laanscht gerullt sin, hun is nët am Schlof gestéiert,
well mir waren Dag an Nuecht un dee Spektakel gewinnt.
Mä kurz no Hallefnuecht huet e barbaresche Knuppert is
alleguer erwächt. Wat der Däiwe1 war dat do? - Mamm a
Papp sin aus dem Bett gesprongen an hu vun der Fënster erof
mam Monni Lou geschwat. Mir kleng Kesselen hungen hinne
gläich um Läpp. Déi aner Säit, a Knuppen, hun d'Joffer
Lucie, d'Anna an den Alwiss d'Käpp och zur Fënster eraus an
déi hallefdäischter Nuecht gestreckt. De Monni Lou hat séng
Karbidslanter am Grapp an huet vum leschte Gidderzuch
geschwat, dee grad laanscht gefuer war. D'Schlussignalluucht
war jhust hannert dem 'Ziirdebierg' verschwonnen, wéi e
fiirchterleche Ploufert d'Schinne vibréiere gedon huet.
Deemno misst doënnen "am Saulach" eppes wéi eng Explosioun
geschitt sin...-?
E puer Minutte méi spéit huet den Tëlefon an der Eisebunnsbud
gerabbelt. De Monni Lou as drop gerannt an huet sech
gemellt. Déi aus der Wecker a Rueder Gare hun nom
Gidderzuch gefrot, dee schons e Sträppchen hätt missten zou
Betzder laanscht sin. Si haten dee schreckleche Kraachert och
héieren an hu sech doriwwer allerlee Kappzerbreeches gemat.
An elo war nach e "Fronturlauber"-Zuch mat ongeféier
dausend Zaldoten ugemellt.- ! - De Monni Lou krut den
Uerder, op Betzder zou, d'Streck kontrolléieren ze goen. Mäi
Papp huet sech ugedon an den Déngscht provisoresch iwwerholl.
D'Mamm huet is an d'Bett gedämpt. Wéi de Monni Lou
erëm war, huet de Virwëtz mech op en Neis erofgedriwwen an
ech hun héieren, wat de Mann am Déngscht op Wecker a
Rued tëlefonéiert huet.
Wiirklech, dee leschte Gidderzuch war 'am Saulach' entgleist.
D'Lokomotiv, de Packwon an eng Parti Waggoë luchen
opgetiirmt, anenee verwurelt, queesch an de futtisse Gleiser.
En Duurchernee sonnergläichen, dee ganz gewëss Sabotage
bedeit huet.- De Maschinist war mam Schreck dervu komm,
mä den Zuchführer, deen de Rampli erof an d'Syr gefladdert
war, war vu sech.
De Monni Lou hat säin Déngscht virschrëftsméisseg gemat,
mä hie war ganz verdaddert... D'Streck Lëtzebuerg-Waasserbëlleg
gouf gläich komplett gespaart. Am Ament war
Groussalarm op der ganzer Linn. Iwwer Tëlefon war näischt
méi gewuer ze gin an et huet elo geheescht: "Maul halten! -
Feind hört mit!"
De Papp as bäim Houdremonts Nick, dat heescht dem Monni
Lou, an der Bud bliwwen. D'Mamm an ech sin erëm an d'Bett
gekroch, mir konnten awer keen An zoudongen. Géint
mueres fréi gung du den Zauber lass.- Zwéi preisesch
Poliziste koumen um Motorrad laanscht d'Bunn an hu bäi is
stallgehalen. De Monni Lou gouf an der Bud verhéiert a mäi
Papp krut gesot, hie misst sech am Haus zur Verfügong halen.
D'Mamm koum a méng Kummer a sot ganz opgereegt, ech
sollt bieden, datt de Papp nët géif mat an de Prisong geholl
gin. Ëm Gotteswëllen, gung elo dee selwéchten Zirkus erëm
lass, wéi virun zéng Deg, wéi ise Paschtouer arrêtéiert
gouf... !?! Vun deem Schreck hat ech mech nach nët erholl,
an elo erëm dës Doudangscht. Ee Misär um aneren an deem
Krich!
D'Preise koumen elo an is Kichen eran an hu mäi Papp an
de Verhéier geholl. Hien huet misse genee ugin, wou hie sech
sonndes owes opgehalen hat. Alles gouf vun hinnen notéiert.
Duerno gungen se a Knuppen an hun den Alwiss verhéiert.
De Scharels Jhemp, de Bertësse Jhäng a Camille koumen och
un d'Rei. Wéi d'Preisen duerno mam Motorrad fortgefuer
sin, koum ech d'Trap erofgeschlach. D'Mamm sot: "Wat eng
Chance, datt de Papp gëschter Owend heiheem bliwwe war!"
- De Papp huet kee Wuert g'äntwert... mä hien huet sech
eng Drëpp erausgeschott.
Geschwënn drop koum laanscht d'Bunn, vu Betzder erop, e
Gestapomännchen mam Spirhond, deen engem op der Spur
war a poulriicht op de Monni Lou lass koum an un hie
gesprongen as. Deen aarme Mann hat bal kee Spaut méi am
Mond, wéi hie sech verdedegt huet, datt hie gläich nom
Virfall d'Streck bis op d'Katastropheplaz kontrolléiert
hat...- Den Hond huet sech op Kommando berouegt.
D'Gestapo as ëmgekéiert an de Monni Lou as racksdeg op
d'Haische gelaf...
D'Noriicht vum entgleisten Zuch hat sech wéi e Laffeier
duurch Ouljen an d'Ëmgéigend ausgebreet. Déi éischt Virwëtzboken,
déi duurch d' "Laangsyr" oder d' "Weid" bis bäi
d'Steckaul' kucke gelaf sin, goufe vu preisescher Polizei
stronzeg ëmgedréit. D'Strooss vu Betzder op Ouljen an
d'Feldweër ronderëm d"Saulach' ware vun enger Hällewull
"Wehrmachts"-zaldote gespaart. D'Baueren hun nët diirfen
op hir Felder fueren an d'Kanner hate keng Schoul.- D'Syr,
d'Bëscher, d'Hecken, d'Griechten an d'Gargullë goufe vun
der SS mat hiren Honn duurchsicht. Bäi is um 'Tréier- a
Pofferléckswee' hun zwéin Zaldoten alles ënner schaarfer
Kontroll gehalen. Et war een nët méi sou kéng, virun d'Dir ze
goen. Mä et sollt nach méi bont kommen.
Géint der Mëtteg war ganz Oulje vun de Preisen ëmzéngelt.
An deem bockegen Duerf, wou se sech wéinst der "Pfaffengeschichte"
um "Vaterland" gerächt haten, gouf jidder Haus,
Stall, Scheier a Schapp duurchwullt. All Zaang a Schrauweschlëssel
as den SS-Honn virun d'Nues gehale gin, well mat
esou Handwierksgeschir waren d'Schinnen an d'Schwellen
'am Saulach' lassgeschrauft gin. Buerg Jhoss krut séng ganz
Schmëdd op d'Kopp gehäit. Den Néekels Fons, Pitzen an
Ziirden hir Jonge waren extra verdächteg Elementer. Den
Emil, deen zoufällegerweis dee Sonndeg säi laange Baart
ewech raséiert hat, gouf schaarf zupsonnéiert. De Päiffesch
Jhull, dee sonndes owes 'an d'Saulach' un d'Kiischte goe
wollt, wir de Preise ganz sécher als Schëllegen an d'Netz
gaangen, wann nët dem Emil säin Zénon hien dovun ofgehalen
hätt, well d'Kiischtebeem dee Summer keng Kiischte
gedroen hun. Och den "Ortsbauernführer" gouf ënner Drock
gesat, mä zou de Preisen hirer gréisster Roserei huet hiren
éierleche "Landsmann" keen an d'Labränte bruecht. An der
Schoul huet deeglaang duerno de "Schulleiter" Gierens
geroost, an d'Gestapo huet d'Geschicht vun der "Arche
Noah" mat der 'Saulach'-Affär verwéckelt.- Op alle Fall,
d'Preise ware fochswëll an iwwerdeems wou d'Sich no dësem
oder deem Schëllegen, op vollen Toure gelaf as, hu si sech
drugi mat Opraumen op der Onglécksplaz. E Bauzuch koum
mat engem schwéiere Kran dohinner, mä dee konnt nët vill do
operéieren, well d'Waggoë luchen zum gréisste Deel ageklemmt
zwëschen de Fielse vum 'Ziirdebierg'. Rotten aus der
ganzer Ëmgéigend an aus dem Preiseschen hun Dag an
Nuecht schwéier do gemuerkst. No annerhalwem Dag huet
den Zuchverkéier erëm eegleiseg fonktionéiert. E Pendelbus
huet fir de Persouneverkéier tëschent Rued a Betzder gesuergt.
An zwéin Deg duerno konnten erëm d' "Räder rollen
für den Sieg".
Mä d'Preise wollte sech deen Affront nët gefale loossen. An
der Zeidong an op grousse Plakate gouf eng héich Belounong
vun honnertdausend "Reichsmark" ausgesat, fir dat Verbrichen
opzeklären. Wochelaang hu si viru spionéiert. Nach den
8. September, op Mariä Geburt, hat ganz Ouljen erëm
"Hausdurchsuchung". Ech gesinn de Preis nach haut virun
isem Schaf stoen, wéi hien der Mamm hire Bounekaffisproviant
wollt beschlagnahmen. Jiddefalls, zu Oulje war fir
grouss Opregong gesuergt. A wéi du am September d'Preisen
ugefaangen hun ëmzesidelen, du gouf d'Angscht nach méi
grouss.
Glungenerweis koum awer duerno keen Ouljer an de Prisong
a gouf keng Famill ëmgesidelt. Et as bekannt, wiem mir dat ze
verdanken hun...- Leider krut déi gutt Séil duerfir kee
Merci nom Krich.- An de "Schëllege" vun der Sabotageaffär
kruten d'Preisen och nët ze paken. Eng laang Zäit nom Krich
si mir gewuer gin, wien den Zuch entgleise gedon hat. "Et war
alt esou eng Saach"... gouf meeschtens dovu gesot. E
Gléck, datt d'Preisen nët méi ferm zougeschloen haten...!
Virun zéng Joër (1978) sin déi Rueder aus hirer aler Kiirch an
eng nei agezunn. Déi al Kiirch war hinnen ze kleng gin, well
d'Uertschaaft am Syrdall sech ëmmer méi vergréissert huet. E
Gléck, datt déi léif al Kiirch awer am Duerf bliwwen as an
datt si och nach an Éire gehale gët! Si verdéngt et, well si as e
schéint Stéck aus der aler Zäit.
Mir as déi al Rueder Kiirch e Begrëff aus der Kannerzäit. Wéi
dacks hun ech si op ménge Resen no Menster bewonnert. Si
war sou butzeg am Verglach mat iser Ouljer Kiirch: hat esou
eng niddreg, schmuel Agankspaart, kleng Fënsteren, op der
Säit zur Strooss e groussegt Kräizerféx ënnert engem klengen
Daach an, wat mir am beschten un der Kiirchelche gefall
huet, en héijen a spatzen Tur. Deen huet esou richteg eppes
Extraës aus deër Kiirch gemat. Ech hätt en am léifsten der
Ouljer Kiirch opgesat, well deër hire stuppege, getéitschten
Tur konnt mir nët gefalen. Fir wat hate mir nët och esou en
héije, spatze Kiirchtur, deen een dach vu wäitem gesinn hätt?
- Nuje, et war nun eemol esou, an déi Rueder Kiirch huet
mech des weidere vu baussen ugezunn ewéi e Magnéit.
Vu bannen hun ech si eréischt ze gesi kritt am Summer 1942.
Wéi ise Paschtouer vun de Preise festgeholl gi war, hate mir
eng Zäitlaang keng Mass méi an iser Kiirch. Mir hu missen op
d'Nopeschdiirfer, no Betzder, Fluesswëller a Roudemer, an
d'Mass an esouguer an d'Vesper goen. Op Rued, bei déi
"Blechenhären" hu mir, déi "Ouljer Kéiskäpp", is nët higewot:
déi waren is ze groussaarteg an nët fromm genuch. Et
gouf ëmmer behaapt, zu Rued géife vill Leit iwwerhaapt nët
an d'Kiirch goen. Dat war deemools eppes ganz Schlëmmes
fir is Begrëffer. Esouguer ise Paschtouer huet vill doriwwer
gekrigéilt, mä den Här vu Rued as awer ganz gutt mat sénge
Porkanner gefuer. Dat huet is de Rueder Coiffeur ëmmer
beweise wëllen. Hien, deen d'Kiirch ze soen ni vu banne
gesinn huet, war awer "bon ami" mat dem Här Paschtouer an
huet him och d'Tonsur gratis geschuer.
De Rueder Paschtouer, den Här Felten, war denen Ouljer
keen Onbekannten. Op all Begriefnes war hien derbei an huet
dann um Muttergottesaltar Mass gehalen. Mir hun hien och
dacks bei séngem Haus op der Ouljer Strooss begéint an hun
dann, wéi gewinnt, ganz brav "Glob sei Jesus Christus" gesot.
Hien huet da säi grousse ronnen Hutt mat deër décker Flätsch
gelicht an och alt emol e puer Wuert mat is geschwat. 1942
gouf hien du ise "Pfarrverwalter". Mam Wëlo koum hien op
Oulje gejhabelt, fir is Kanner Unterricht ze halen. Do si mir
awer nët gutt eens mat him gin. Hien huet d'Bibel nët esou
interessant erkläert wéi isen Här Zeimes" hu mir gemengt, an
de Katchëssem huet en is gedoe Wuert fir Wuert auswendeg
opsoen. Wéi mir du eng Kéier tockeg a bockeg goufen, huet
hien is gehéiereg gerëselt, a mir kruten hellege Respekt virum
Rueder Här.- Well Ouljen elo un d'Rueder Par gekoppelt
war, huet den Här Felten drop gehalen, datt d'Kanner an och
d'Leit op Rued an d'Mass kéimen. Mä dat wollt denen Ouljer
guer nët an de Krom passen. "Déi Rueder hu jo keng Plaz an
hirer klenger Kiirch", hu si stäif a fest behaapt. Ménger
wärrech, déi Ouljer waren aner Dimensioune gewinnt...!
An déi meescht si brav virun op Betzder an d'Dekanatskiirch
gefuer. Mä d'Kanner koumen nët laanscht Ruedt. Mir hun
dem Här gefollegt a si sonndes zu enger ganzer Clique an der
Rueder Kiirch opgekräizt.
Déi Rueder hu ganz verwonnert dragekuckt, wéi mir is
duurch deen enke Klackentur an d'Kiirch eragequetscht hun.
An e puer Schréck ware mir ënnert deem nidderegen Duxall
erop, laanscht d'Fraësäit, bei dene klenge Kannerbänken. Elo
stunge mir do, well Neiensen Trinn, Gaffinets Netty an
esouguer Waals Olga nët réckele wollten a ganz vermengt
dragekuckt hun.- Du koum de Paschtouer hannert dem Altar
eraus an huet gesuergt, datt mir Plaze kruten. O Mammelikanner,
mir waren nët gewinnt op esou nidderege Bänken ze
knéien! Et konnt ee sech jo nët unhalen an et souz een drop
wéi d'Kaz um Schläifsteen. Nujee, mir hun is dran ergin!
Elo war dann d'Geleënheet do, fir sech d'Kiirch emol esou
richteg vu bannen unzekucken. Deen niddrege Plafong war
verwëlleft, déi déck Maure ware mat Blumme gemoolt,
d'Statiounen esou butzeg an niddereg, an d'Altär waren am
Holz geschnëtzt a mat Gold gerëscht. Dat war jo alles ganz
anescht wéi an iser grousser Kiirch. An et war ze soen
däischter dobannen, mä duerfir hun d'Käerzen awer och méi
hell a méi schéi geliicht.
Wéi de Paschtouer a séng dräi Massendénger an de Chouer
koumen, hate si bal keng Plaz virum Altar. Beim "Asperges
me" huet de Brücks Corneille dem Här säi Chouermantel ënne
mam Wutz erwëscht, héich gehalen an de Paschtouer duurch
dee schmuele Kiirchegank begleet. Den Här koum sou no
laanscht d'Leit, huet d'Biischt esou déif an de Wäiwaasseschkessel
gezappt an is grëndlech genetzt. Theis Martha, Belsche
Marceli an ech, mir kruten e Laachkrämpchen, deen den Här
mat séngem strenge Bléck is am Ament verdriwwen hat.-
"Introibo ad altare dei" huet et duurch déi kleng Kiirch
geschaalt an d'Leit hu sech all bekräizegt. Um Duxall huet de
Schoulmeeschter Malget d' "Uergel" dausche gedon. De
Kuhns Jhangi huet feierlech virgesongen an de Gréiden Ujhee
kräfteg ofgeholl. "Mea culpa, mea maxima culpa" hun de
Binas Fons an de Scholtësse Luss lénks a riets zum Paschtouer
hi gebiet. Sou haart huet een d'Massendénger ni an iser Kiirch
héieren. Virun der Priedegt koum den Här bei de Muttergottesaltar,
huet do virun is säi Massgewand ausgedon an
niddergeluecht. Dunn as en déi quakeleg Trap erop op de
Priedegtstull geklommen. D'Träpplécker hun erbäermlech
gekréckelt. Mir hun doriwwer geschmunzelt... Esou e
Spëktakel war dach nët an iser Kiirch. An der Priedegt gouf is
d'Zäit laang an op der Bouwesäit sin Dommhete gemaach gin.
Den Här koum vum Priedegtstull erof an huet iwwer d'Jonge
gejaut. D'Mass gung virun. De Brücks Corneille huet elo
d'Raachfaass op an of gejhummt an déi kleng Kiirch war
gläich voll Wäirauch. Ei, dat huet wonnerbar geroch! Mä
Schiltz Nathalie gouf bleech am Gesiicht an huet sech misse
sëtzen.
An der halwer Mass huet eng Kläckelche gelaut. Déi gouf un
engem Seel am Klackentur gelaut. Fir d'Kommunioun huet et
Krämpes kascht, aus denen enke Bänken erauszekommen an
no der Mass hun d'Knéien is gehéiereg wéi gedon. Ënne beim
Wäiwaasseschpatt huet de Schoulmeeschter op d'Kanner
gewaart. Hien huet sech ee vu sénge Bouwe gekroopt an
deem der e puer erofgemeess.- Aha, dat war fir deen
"Zirkus" bant der Priedegt!
Mir Ouljer hun is verschotert duurch d'Leit gedréckt, déi
virun der Kiirch stungen. Do war de Stammet derbäi, den
Ochse Bauer an de Barthels Ed, de Fridens Hari, de Mini an
de Bina, de Wäiss Jhemp, de Forettes Nickela a René, de
Birebam, de Wagenesch Nuckes an de Zechessë Papp. De
Kuhns Jhangi an den Här May stunge beim Reider ze liesen.
Ech hat ise Bréifdréier bal nët erkannt, well haut war hien nët
an Uniform. D'Hoffmanns Joffere stunge bei hirem Graf ze
bieden. Keups Anna huet mat Gaspars Margréit geschwat an
d'Madame Leonardy huet d'Madame Schons nach ugehalen.
Esouguer dem Coiffeur séng Fra, déi flott schick Haupesch
Medercher a Jakobs Anna waren och an der Mass. An do hun
déi Ouljer gemengt, déi Rueder géifen nët an d'Kiirch goen.
Dat war dann alt nëmmen esou eng So.
Um Heemwee hu mir d'Joffer Useldéng iwwerholl. Si hat wéi
ëmmer hiren Hittche schief opsëtzen, d'Posch ënnert dem
Arem an as gemittlech do mat der Härejoffer getrëppelt.
Hannert dem 'Spatzenhaff', wou mir erëm sou lues op is
Mëscht koumen, gouf elo déck geriet. Leesch Jhoss wosst
allerlee gelunge Geschichten vum "Kluckepitti" vu Rued a
vum "Intepitti" vun Ouljen. O mei, dat war fir sech futti ze
laachen, mä nët fir virunzezielen... a schons guer nët
doheem, um Mëttesdësch! Fir de Rescht ware mir is awer
allegueren eens, datt déi Ouljer Kiirch vill méi schéin a méi
grouss wär wéi déi Rueder.-
Mir konnten zwar nët begräifen, datt keng Mass, keng Vesper
a keng Andacht méi an iser Kiirch gehale goufen an datt ise
Paschtouer am Prisong souz.
Nach dacks si mir op Rued an d'Kiirch gepilgert. No an no hu
mir nach nei Sachen dobannen entdeckt an déi kleng Kiirch
huet is ëmmer besser gefall. "Et as méi heemlech dra wéi an
iser Kiirch" huet et op eemool geheescht, "an déi Rueder Leit
si méi fromm a méi frëndlech, wéi mir ëmmer gemengt hun".
War dat nët e klengt Wonner, dat déi al Rueder Kiirch am
Krich ronn kritt hat?! - !
Wéi d'Preisen an isem Land Meeschter waren, hate mir
Kanner nëmme muergens Schoul, vun aacht bis halwer eng:
nomëttes hate mir fräi a kruten ze soen näischt doheem ze
léieren an ze schreiwen. Et wir is vill Zäit fir ze spille bliwen,
wann d'Elteren is nët ugehalen hätten eng Hand mat dorëmmer unzepaken.
Op déi Manéier hun ech missen enges Nomëttes ménger
Mamm hire Wäschkessel mam Schlitt vun Ouljen no Jonglënster
bäi de Blechschléier féieren. De Kessel huet geronnen, an
d'Mamm konnt keng Wäsch méi dra kachen. An a véierzéng
Deg sollte mir schluechten a Seef maachen, an duerfir as och
de Wäschkessel gebraucht gin.- Ménger wärrech! Wat
heescht dann dat? Abee, dat wëll ech iech elo verroden.
Am Krich war d'Seef, wéi nach esou vill aner Artikelen, rar a
rationéiert. D'Seefepolfer war och rar an dobäi eng mannerwäerteg
Wuer, déi d'Wäschgezei béis ugegraff huet. Vun
Toiletteseef konnt een nëmme méi dremen an als Ersatz
krute mir Rifseef. Dat war esou eng grogréngelzeg, rau Seef,
déi engem op der Haut wéi gedon an een duurch hire
sténkeche Geroch widderstanen huet.
Wéi dir wësst, kënnt een an der Nout op vill gutt Iddiën.
Duerfir hu muenech fläisseg a besuergten Hausfraë sech dru
gin an hu Seef gekacht. Méng Mamm war och vun deem
Schlag. Si hat eng gutt Recette éierewou opgedriwwen. Dora
gung Rieds vun Nitrophenueleg a Kolophonium, dat wëllt
soen Haarz, vu Läinueleg an Ënzelt. Seefesteen a Fett waren a
béide Rezepter déi zwee Grondëlëmenter: ouni déi bréngt ee
keng Seef fäerdeg. Méng Mamm huet natiirlech op hir speziell
Recette geschwuer an huet och domat zimlech gutt Seef
fabrizéiert.
Op ee Kilo Seefesteen koumen aacht Pond Fett, dat heescht
Ënzelt, Schwéngsgedäerms, Schwaarden, Träipefett, Gréiwe
vun der ausgeloossener Schwéngsfieder an nach esou Uerze
Schmalz. Zwee Zéngtel Liter Läinueleg a sechs Liter Waasser
sin zesumme gekacht gi bis déi ganz Mass sech opgeléist huet
oder, méi genee gesot, bis se vum Seefesteen opgefriess gin as.
Duerno goufen aacht Liter Waasser lues a lues bäigeschott.
Dee ganze Bulli huet stänneg misse geréiert an um Kache
gehale gin. No annerhallef Stonn gouf e vum Feier geholl. Du
huet sech eng brongelzeg Waassersupp op dem Buedem vum
Kessel ofgesonnert. Déi as dann ausgeschott gin. Déi iewescht
Fettschicht as erëm mat aacht Liter woodlechem Waasser an
engem Pond Salz lues a lues opgekacht gin. Um Schluss huet
méng Mamm den Haarz, dee mir Kanner vun den Dännebeemstämm
erofgebréckelt a gesammelt haten, mat opgekacht.
Dat huet dann der Seef dee gudde Geroch vu Wäirauch
gin. (Glécklecherweis huet d'Mamm keen Nitrophenueleg
bäigin, well deen as bekannt, fir Kriibs ze provozéieren an dat
wossten d'Leit deemools nët.)
D'Seef war elo fäerdeg. Déi ockergiel Mass gouf an eng Form
geschott, kal gi gelooss an a Stécker geschnidden. D'Mamm
huet sech gemengt mat hirer Seefefabrikatioun. Mat ongeféier
denen zwanzeg Stécker konnt si e Joër laang erëm Gezei
wäschen.
Muenech eeler Mamm wäerd elo schmunzelen, well ech si un
en erlieftent absënst Krichsexperiment erënnert hun, wougéint
déi jong Generatioun de Kapp rëselt an déi "Krichsromantik"
schwéier verstoe kann.- Et sief dann!
Jiddefalls hun ech missen der Mamm follechen an de Wäschkessel,
dee geronnen huet, no Jonglënster féieren. Et war e
wäite Wee fir e Meedche vun zwielef Joër: zweemol siwe
Kilometer, duurch Keelt a Schnéi an deem schreckleche
Wanter. Méng Mamm hat mir duerfir eng Belounung versprach:
e Poesiealbum, deen ech schons esou laang gäre gehat
hätt. Dat huet mir Mutt gemaach op deem beschwéierte Wee.
Ech hun déi "Expeditioun" ni vergeess. A wann ech hautdësdaags
emol eng Kéier dee selwéchte Wee am Auto fueren,
erënneren ech mech un déi Gedanken a Gefiller, déi mech
deemools iwwerkomm sin.
Et war e kale, mä klore, sonnege Januarnomëtteg. De
Wäschkessel war fest um Schlitt ugestréckt an ech sin äerdeg
duurch d'Duerf no Roudemer getrappt. A Knäppjes as
gedresch gin. Bäi Schouttesch as de gliddege Ballech aus der
Brennerei gelaf, an d'Loft huet kräfteg no Quetschebranntewäin
geroch. D'Mëschtekaulen hu gedämpt an de Piff as
ënnert gielbrongem Äis an de Revären duurchgesickert. Déi
verschneite Stroosse ware mat Kräsi an Äsche gestreet. Uewe
bäi Thorns war d'Waasserledong zougefruer. Den Ditze Jhoss
an de Fiels Zénon hun e Feier bäim Kulang gemat, fir de
Rouer z'entdéien. Ech koum elo baussent iist Duerf. Do war
nët gestreet an um Roudemer Wee war et schéi glat. A vun do
aus hun ech méng Schoulkomerode jäizen héieren a gesinn,
wéi si a Päifesch hirer Wiss mam Schlitt gefuer sin. De Bauch
huet mir wéi gedon, mä de Poesiealbum, deen ech an der
Nues hat, huet mech getréischt.
Zu Roudemer luch d'ganz Diirfche wéi am Wanterschlof.
Bäim Schmatt gouf jhust e Päerd beschloen. Mä bäi Thäins,
Pinnels, Freimanns a bäim Stronck war keng lieweg Séil
dorëmmer ze gesinn. Hannert Roudemer gouf et nach méi
laangwëlleg. Et gung liicht biergop, d'Strooss gouf ëmmer méi
glat, an ech koum bal nët méi viru mat ménge geneelte
Schong. Laanscht dem Wee war nët ze fueren, well do sin ech
bis un d'Knéien an de Schnéi agaangen. Kee Gefier, kee
Mënsch as mir begéint. Ech war mudderséileneleng ënnerwee.
Riets uewen am Hang as d'Weimeschschlass mir wéi e
Gespenst virkomm. Déi verloosse Géigend an déi stëll
Wanterrou hu mech bedréckt.- Ech hun u mäi Papp
geduecht, deen zou Mettlach, an deër sibirischer Keelt, op
der Eisebunn geschafft an an engem Bauzuch gehaust huet.
Duerno koum mir ise Paschtouer an de Sënn, deen anzwousch
am KZ souz. Vun him si méng Gedanken no Stalingrad
geflunn. Vun deër Stad gung all Dag Rieds am "Wehrmachtsbericht".
Do huet déi preisesch Arméi nach ëmmer "gesiegt",
mä den "Englänner" huet de Konträr behaapt. An doheem an
den Uuchte gouf erzielt vun ise Lëtzebuerger Jongen, vun
denen der esou vill zou Stalingrad agekesselt waren. Am
ganze Land sin traureg Noriichte vun hinnen zirkuléiert. Vill
Jonge sin do gefall, aner ware vermësst gemellt, an déi nach
um Liewe waren, hu fiirchterlech Saachen erlieft a matgemaach.
Mueneche waren an deër grujheleger Keelt d'Zéiwen,
d'Fangeren, d'Oueren an d'Nuesen erfruer. Fiels Jhoss hat e
Been verluer a luch éierens am Lazarett. Vum Scharels Jhoss,
a Weltesch Jhempi, a Pitze Pol ware schons laang keng Nouvellë méi
doheem ukomm. Mir huet et leed fir si gedon... Mäi Gott,
wéini soll dee schreckleche Krich en Enn kréien? hun ech
mech gefrot. A wéini soll is Groussherzogin erëm heem
kommen? Virun e puer Deg, den 23. Januar, hat de Prënz
Jhang iwwer d'BC is neie Courage gemaach...- Ech wollt
mir och frësche Mutt maachen, fir op deër veräister Strooss
méi séier virun ze kommen. Ech hun een Zock mäi Schlitt
ugerappt... a luch ruppsdeg um Réckstrank. Ech koum
erëm séier op d'Been, mä virun der Gonnerénger Kräizung
hat ech nach eng Kéier d'Rad geschlon.
Endlech hun ech op Jonglënster gesinn. Dee léiwe "Schareli"
koum mir entgéint gedosch. Beim Clement hun d'Seemaschinne
geschiipst a frësch geschnidden Holz war héich
opgekéipt. Hei an deem klenge "Stiedchen" war iwwerall
Liewen a Betrieb.
De Blechschléier Boom huet mäi Wäschdëppen ënnersicht an
huet gemengt, et wir nët esou einfach déi kapotte Plazen ze
léiden. En neie Kessel wir jo nët opzedreiwen, duerfir wëllt
hie säi Bescht maachen, fir en ze flécken. Ongeféier an enger
Woch kënnt ech en erëm siche kommen.
Wéi ech am Butték esou ronderëm geviirwëtzt hun, gesouch
ech Knäipen. Ech hun der direkt zwéi kaaft, obschongs
d'Madame mir am léifsten nëmmen ee wollt verkafen; e
gudde Knäip war och rar Wuer gin. Ech wosst dat, well méng
Mamm huet sech misse mat engem radderege Gaudi ploen.
Elo hun ech mech op den Heemwee gemaach. Et war schons
véier Auer passéiert. D'Sonn as esou lues hannert der Kopp
verschwonnen an et gouf faméis kal. De Schnéi huet ënnert
ménge Féiss gegrätscht, mäin Otem as zou Damp gin a méng
Féiss hu mech geneelt.
Wéi ech erëm um Gonnerénger Poteau ukoum, war ech op
der gewonnener Säit. Elo gung et biergof an ech hat kee
Wäschdëppe méi um Schlitt. Eenzock hun ech mech dropgesat
a schons sin ech iwwert déi veräiste Strooss gejhauft. Mäi
Schlitt gung mat mir derduerch an ech kruch nët méi
gerenkelt. Wéi ech bremse wollt, huet de Schlitt sech am
Ament ëmgekéiert an ech hun d'Koplabunz am Gruef
geschlon. Ech war gutt dervu komm, hun awer gezéckt mech
erëm op de Schlitt ze setzen. Mä ech hu missten, well
d'Strooss war een Äis. Elo war ech méi gescheit, hu vun
Ufank u gebremst an doduerch de Schlitt an der Gewalt
behalen. Jo, ech hat den Trick eraus. Am Nu war ech zou
Roudemer ukomm. Méng Oureläppercher hu mech gepëtzt,
méng Nues as gelaf a méng Fangeren hu mir trotz de Moule
béis wéi gedon.
Hannert Roudemer war d'Strooss nët méi sou glat. D'Lidd
vun der Lanter mam Lili Marlen huet mech op Ouljen zou
begleet. Et war däischter wéi ech am Duerf ukomm sin. An
den Haiser war néierens Luucht, well d'Fënstere ware viirschrëftsméisseg
"verdunkelt". An de Ställ, wou d'Véi gefiddert an d'Kéi
gestrach goufen, hun donkelblo Biren e
schappegt Liicht gin. Keng lieweg Séil war an der Gaass. Et
huet dorëmmer no Träipe geroch an ech gouf hongereg.
Doheem stung d'Nuechteessen schons um Dësch: Gequellte
Grompere mat Porettenzapp a gebroden Äppel. Ei, dat war
ménges! D'Mamm war frou, datt ech erëm war. A wéi ech
d'Knäipen ausgepaakt hun, huet si mech ëmäerbelt. Beim
Eessen hu méng Bake gegloust. Ech hu verzielt a verzielt, mä
op eemol si mir d'An zougefall. Ech hu mech an d'Bett
gemaach an hun déi Nuecht geschlof wéi eng Rat.
Zwéin Deg méi spéit sin ech mäi Poesiealbum an d'Stad kafe
gefuer. An eng Woch duerno war ech erëm no Jonglënster
ënnerwee. Et war e bronkechen äiskalen Dag. D'Strooss war
nët méi esou glat. Ech hat awer och Stutzen ëm méng Schong,
eng Moff ëm d'Hänn an en décke Schal ëm den Hals an
d'Oure gebonnen.
Beim Boom war de Wäschkässel fäerdeg. E Knäip fir
d'Giedel vun der Mille gouf et nët méi ze kafen. Aus der
Apdikt hun ech Seefesteen fir méng Mamm a Medikamenter
fir d'Bertësse Guet matbruecht. Um Heemwee konnt ech
mech nët op de Schlitt sëtzen, well d'Wäschdëppen d'Plaz
ageholl huet. Mä ech war gutt gemutt.- Fir den Owend hat
d'Mamm mir eppes Séisses versprach.-
Wéi ech doheem ukoum, huet et lackeleg an der Kiche
geroch. D'Mamm war am gaang Karamellzockerbounen ze
fabrizéieren... Am Krich war dat esou e grousst Gléck fir e
Kand, datt et sech d'Bee stompeg duerfir gelaf wär.
Et war esou ëmt Liichtmëss an deem haarde Wanter 1943, wéi
bei is doheem Schluechtdag war. Dat wir keng aussergewéinlech
a geféierlech Affär gewiescht, wa mir nët zwee Schwäi
matenee geschluecht hätten: dat eent war bei der "Viehzählung"
ugemellt gin, sou wéi et huet misse sin, mä dat anert
gouf heemlech mat erduerch gefiddert, fir "schwaarz"
geschluecht ze gin.
Wéi ee weess, war dat schaarf verbueden am leschte Krich.
Gouf een ugeschmiert oder vun de Preisen op frëscher Dot
erwëscht, dann as ee béis an d'Labrente geroden: dat konnt
an de Prisong oder an d'Ëmsiidlong féieren. Duerfir huet ee
sech misse gutt an Uecht huele wa "schwaarz" geschluecht
gouf. Mir hun dat och gemaach.
Mäi Papp, dee sech eng Woch "Urlaub" geholl hat, war um
Schluechtdag selwer schons fréi aus de Fiederen. Et war nach
stackdäischter, wéi hien an der Wäschkichen e Feier an deem
niddregen Iefchen ugefaangen, de Wäschkessel bis uewen hi
mat Waasser gefëllt an dichteg Kuelen nogeluegt huet, fir et
un d'Kachen ze kréien. An iser Kichen huet och schons en
déckt Feier an der Kachmaschin gebrannt. Zwee grouss
Dëpper voll Waasser stungen op deër routgliddeger Plack.
D'Mamm war grad esou fréi an der Wier wéi de Papp. Si huet
mäi Brudder a mech och méi fréi wéi soss opgeruff. Si sot is,
mir missten aus de Féiss sin, éier d'Schluechte giff lass goen.
Wéi mir zwee d'Trap erof an d'Kiche koumen, du huet
d'Waasser an den Dëppen op der Kachmaschin gewaalst an
d'Kichefënstere ware bannenan ugelaf vum Donst. Et war
esou waarm do wéi an enger Bakstuff. D'Mamm huet is mam
Kachläffel waarmt Waasser an déi emailléiert Wäschbittche
geschäfft. Et war e Genoss sech an deër schuckeleger
Atmosphär ze wäschen. Jhust is Mamm war nët gutt opgeluegt.
Dat "schwaarzt" Schluechten huet hir Suerge gemaach.
Derbäi as et hir guer nët gaangen, datt ee Schwäin huet
missen an der Wäschkiche propper gemaach gin. Si huet
duerfir alles do aus de Féiss geraumt an den Dësch mat engem
alen Toile-ciré ofgedeckt. Wéi d'Ierz an der Wal as si tëschent
dem Haus an der Wäschkichen hin an hier gebëselt, koum
mat blogroe Mëllechdëpper erbäi an huet zwéi grouss Gromperekierf
mat léngen Dicher ausgekleet. Wéi mir is fäerdeg
ugedoen haten, huet si is d'Kaffisbräch erausgeschott. Mir
souzen do ze läffelen, wéi de Knäppjes Leo an d'Kichen
eragetappt koum.
Hie war schons parat, fir d'Schwäin ze schluechten: hat héich
donkelgréng Stiwwelen un, e blot Schiirtech ëm säin décke
Bauch gestréckt an e Sak ënnert dem Arem. Séng ronn Baken
hu gebléit, a séng rout Nues huet gedrëpst. An iser Kichen
huet et elo no Kéistall gestonk... Mäi Papp koum gläich mat
der Branntewäinsfläsch an huet dräi Drëppen erausgeschott.
Ech hu missen de Monni Lou an d'Eisebunnsbud ruffe goen.
Dat war den Houdremonts Néck vu Menster, e gudde Kolleg
vu méngem Papp. Hien hat dee Muergen Déngscht op der
Barriär. Duerfir hate mir grad deen Dag, fir ze schluechten,
erausgesicht. Mir konnten him trauen. De Monni Lou wosst,
wat bei is lass wir an hien huet säi Mond gehalen.- Déi dräi
Männer hu matenee geprost an d'Gliesercher gläich eidel
gemaach. Mäi Papp huet se erëm gefëllt. Iwwerdeems huet
d'Barriärs Klack gelaut, fir en Zuch unzemellen. Is dräi
Maansleit hun een Zock déi zweet Drëpp d'Strass erofgekippt
a si mateneen opgesprongen.
De Monni Lou as d'Barriär zoudréie gaangen. De Leo huet
séng Messeren aus dem Sak gezunn an d'Äerm vum Pullover
a Kleedchen eropgestrëppt. Mäi Papp huet ménger Mamm hir
al Schipp ugedon, d'Karbidslanter an en Dëppen erwëscht, an
as mam Leo an de Schwäistall gerannt. Si hu vun der
Geleënheet profitéiert, op déi si gewaart haten: et war dat
deen ugemellte Gidderzuch, deen aus dem 'Saulach' vu
Betzder eropgedosch koum. Wéi e virun isem Haus laanscht
gerullt as, hun is zwéi brav Gusse missten dru glewen an de
Geescht opgin. Kee Mënsch krut déi mäerderesch Kreesch ze
héieren, well den Zuch, mat all séngem Gedäisch, huet se
iwwertéint.
Méng Mamm, déi och an de Stall nogelaf war, koum erëm
mat engem Dëppe voll waarmem Blutt. Si huet séier dra
geréiert, fir datt et nët klompeg gi sollt. Duerno huet si et an
déi stengen Dëpper verdeelt. Ech hun d'An zougepëtzt, well
dat donkelrout Blutt huet mech gëekelt. Mäi Brudder as zur
Kichendir erausgelaf. De Papp huet hie séier erëm eragedämpt,
wéi hien an de Leo ee Schwäin op d'Schluechtbänk
virum Stall geschleeft hun. Dat zweet, dat "schwaarz"
geschluecht gi war, gouf op d'Stousskar gelueden an huerteg
virum Haus erduerch, no hannen aus, an d'Wäschkiche
verschummelt. Et war nët hell an nët däischter dobaussen, mä
glécklecherweis war keng lieweg Séil dorëmmer: ausgehol de
Monni Lou.
Elo gung d'Geschënns un. Mäi Brudder an ech, mir hun
hannert der Stuffefënster geluusst. De Papp koum an d'Kiche
gelaf, huet kache Waasser aus dem Dëppen an d'Emeren an
an e Biz geschott a séier bei d'Schluechtbänk geschleeft. Do
huet hien dat gliddegt Waasser iwwert d'Schwäi lafe gelooss.
Ménger wärrech, wat gouf dat en Damp an deër Keelt! - De
Leo huet mat engem spezielle Messer dem Schwäin d'Buuschten
erofgeschappt. Déck Pitsch si mam Waasser op de
Buedem geschwommen. Et gouf eng brong Supp am Schnéi,
déi lues op de Kulang zou gelaf as an do eng Schlierz gemaach
huet. Mäi Papp huet der Mamm geruff, si sollt de grousse
Kuerf mam Léngenduch erbäibréngen. Ouni ze zécken huet
de Leo mat engem laange Messer dem Schwäin de Bauch
opgeschnidden. Long a Liewer an all dat Gedäerms sin an de
Kuerf gebonzelt. Blutt koum matgelaf an as am Schnéi
veräist. De Papp huet gläich de Kuerf mat deër bluddeger
Wuer an d'Wäschkiche geschleeft. Elo huet de Leo sech
drugin, dem Schwäin de Kapp erofzeschneiden.- Iisst gutt
Guss huet mir leed gedon.-
An der Tëschenzäit war et klor gin an Zäit, fir an d'Schoul ze
goen. Doheem gung et mat der Aarbecht virum Schwäistall an
duerno an der Wäschkiche weider.- Wéi mir no der Schoul
heemgerannt koumen, du hung iist Guss un der Leder a war
schons steif gefruer. Hannendru war de Schwéngskapp an
engem eise Krop un e Ledersprass gekrämpt. Mir hun
d'Rëpper um Schwäi gezielt: dat goufen déi säfteg Koteletten.
- An der Wäschkichen hung dat "schwaarz" geschluechte
Schwäin och schons un der Leder. De Papp war nach am
Gaang de Buedem ze botzen, d'Wäschkëmp ofzeschwenken,
d'Fënster vu bannen ze verbarrikadéieren a virun der Dir all
Bluttspuren am Schnéi ewechzekappen. Duerno gouf d'Paart
zougespaart.
Aus iser Kichen huet et lackeleg geroch. D'Mamm huet Long
a Liewer nonee gemaach. Mm, dat war fir is eng Delikatess!
Déi gouf eragefeiert... Do war mir eng Stëmmong um
Dësch wéi op Kiirmesdag.-
Mä nomëttes, wéi d'Aarbecht erëm ugaangen as, war et
manner gemittlech doheem an der Kichen an iwwerall am
Haus. D'Schwéngsgedäerms huet misse propper gemaach gin:
dovu gouf nämlech Seef gekacht. Duerno koumen déi dënn
Däerm un d'Rei. Si goufen extra renglech gebotzt an deeglaang
gewässert bis se fir d'Träipe gebraucht si gin. Et war dës
Kéier duebel Aarbecht an et huet misse muenech Ëmgeréits
nach hannerwands bruecht gin, éier den Här Birebam vu
Rued, de "Wiegemeister", bei is laanscht koum.- Duerfir
war d'Mamm geplot. wéi d'Pan an der Fuesent. Si huet nach
dee selwéchten Nomëtteg eng Portioun Schwéngsfieder
gemuel an ausgelooss, fir Schmalz ze kréien.
Géint véier Auer koum de Knäppjes Leo méngem Papp
hëllefen d'Schwäi vun der Leder erofhuelen. Si hun et an
d'Kichen erabruecht an et op en Duch um Buedem geluegt.
Duerno gouf d'Baskill erageschleeft. Jësëssekanner, wat en
Duurcherneen an iser Kichen!
De Leo huet d'Schluechtmesser an d'See geholl an dat
gefruere Schwäin an zwou Halschechten an duerno a Véierel
gedeelt. Du huet e vu jidder Deel e puer Kotelettë "schwaarz"
erofgeschnidden... Et war eben elo e kuurzt Schwäin...
an dat war gewonnen... well et gong drëm, d'Fleeschratioun
nët ze laang gespaart ze kréien. Aus esou engem
"Bedruch" huet kee sech Gewëssensbëss gemaach. An iwwerhaapt,
am Krich war et Moud, datt d'Lëtzebuerger d'Preise
beduxt hun, wou se nëmme konnten - Duerfir huet de Leo
nach eng gestëbst. Hien huet eppes un iser Baskill gekniwwelt...
- Mä, deen Trick hat is ellen a Verleënheet bruecht!
-?-
D'Baskill stung prett an iser Kichen. Dernieft luch de
Schwéngskapp an dat eent Schwäin, a Véierel geschnidden.
Dobausse gouf et däischter. De Papp huet d'Lueden zougemaach
an d'Fënsteren nach vu banne "verdunke1t", sou wéi
d'Preisen et verlaangt hun. Hie war ongehalen, well de
"Wiegemeister" nach nët passéiert war. An der Tëschenzäit
huet hien der Mamm alt gehollef, eng Säit Schwéngsfieder
duurch de Wollef dréien.
De Siwenauerzuch war jhust laanscht, wéi is Kichendir
opgong an den Här Birebam endlech bei is ukoum, fir
d'Schwäin ze weien, d'Gewiicht ze notéieren an et um
preiseschen "Ernährungsamt" ze mellen. D 'Schluechtgewiicht
gouf do verrechent, an d'Leit kruten da méintlaang,
souguer e ganzt Jor duerch, d'Fleeschtickeë gespaart.
De "Wiegemeister" huet geklot, datt dee Méindeg vill Leit an
der Gemeng geschluecht haten an hien duerfir absëns vill ze
dongen hat. Mir waren elo déi lescht op sénger Lëscht. Ouni
sech ze saumen, huet hie séng Bicher aus der Mapp geholl, de
Brëll opgesat a sech fir säin Déngscht parat gemaach.
Mäi Papp huet dat éischt Schwéngsvéierel op d'Baskill
geluegt. Den Här Birebam huet iwwer säi d'Brëll geluusst,
mat méngem Papp d'Gewiichter zesummegezielt an d'Kiloë
genee notéiert. Esou gung et weider bis déi véier Stécker
gewië waren. Déi viischt Véierel hun esou ëmt uechtzéng Kilo
an déi hënnescht ëmt zwanzeg gewiën.- Den Här vu Rued
huet de Kapp gerëselt a sech gewonnert, datt dat Schwäi mat
dene schéinen hënneschten Hamen nët méi schwéier wär.
Hien huet der Sach nët getraut a verlaangt, datt de
Schwéngskapp och misst gewië gin.
De Papp huet een Ablack gezéckt... an du gemengt, hie sollt
dach nët esou genee sin, an e bësschen duurch d'Fangere
kucken, well vum Kapp géif dach nëmme Jhelli gemaach gin.
Mä de Meeschter huet sech nët erweeche gelooss,... a mäi
Papp war forcéiert, de Schwéngskapp op d'Wo ze leën. Hien
huet ganz hasseleg d'Gewiichter opgesat: zwéi Kilo, dräi Kilo!
... d'Baskill huet nët reagéiert ... véier Kilo?... d'Wo
balancéiert... a schons war et ze vill. De Papp hëlt erëm ee
Kilo ewech. D'Wo zéit nët un... De Schwéngskapp weit
näischt, glat näischt... "Der Däiwel, wat heescht dat do?"
rifft de Birebam. Mäi Papp gouf nervös. Hie fänkt erëm vu vir
un. Bei zwéin an dräi Kilo markéiert d'Wo guer näischt... a
bei véier Kilo as de Kapp schons ze schwéier.- De "Wiegemeister"
gouf stutzeg, huet de Brëll ofgedon, mäi Papp
schamper bekuckt a gejaut: "Héi gët gefuddelt, wéi?"
Ise Jacques gouf ganz verleën an huet bei sech de Knäppjes
Leo bei der Däiwe1 gewënscht... Hien huet vun Donnerwiedere
geknoutert, wéi de Birebam d'Gewiichter selwer op
d'Baskill gesat huet.- Bis dräi Kilo zéit d'Wo och dës Kéier
nët un, an de Schwéngskapp weit näischt...- "Do stëmmt
eppes nët un deër Wo" seet de "Wiegemeister" ganz stronzeg.
Hie gouf rosen, huet un der Baskill gerëselt, de
Schwéngskapp erofgeholl an d'Wo ëmgekippt.-
"Hei hu mir d'Näischnotzegkeet" jaizt den Här vu Rued a
weist e Gewiicht, dat de Leo mat enger Ficelle un en Hiewel
ugestréckt hat.- Dem Papp blouf de Mond opstoen...,
d'Mamm huet opgehale mat Wudderen a gouf rout am
Gesiicht. Wat en Affront! A kee vun hinnen huet diirfen e
Pippcheswiertchen verlaude loossen, datt dat dem Knäppjes
Leo sénger Tricken ee wär.- Wéi deen éischte Schreck
verquësst war, fong mäi Papp häerzhäfteg un ze laachen, huet
dem Birebam op d'Schëller geklappt, hien ëm Versteesdëmes
gebiedelt an him eng gutt Quetschendrëpp erausgeschenkt.-
Mä de "Blechenhari" huet se ganz kamëss refuséiert an
uerdenéiert, et misst op en Neis gewië gin.-
D'Gewiicht ënnert der Wo gouf erofgeholl an d'Baskill an
d'Gläichgewiicht bruecht. Mä elo krute mir is Britt, well um
Enn vun der Farce hat jiddfer Véierel esou ëm dräi Kilo méi
Gewiicht, an dee schéine Schwéngskapp huet ëm siwe Kilo
gewiën...- Ise beflassene Beamten huet haargenee opgeschriwwen
a behaapt, mir kënnte frou sin, datt hien is nët géif
mat isem Gefautels beim "Ortsgruppenleiter" uschmieren.
Dat war gewëss, a mir konnte soen, mir wiren déi Kéier nach
mat engem bloen An dervukomm.-
Wéi dun den Här Birebam séng Bicher agepaakt a säi Brëll an
d'Scheek gestach huet, koum néng Mann aus der Stuff erbei
an huet him e puer Zigaren an d'Hand gedréckt. Hien huet
d'An opgerass a mam ganze Gesiicht geschmunzelt. Déi Wuer
konnt hien nët refuséieren.- Doropshi krut mäi Papp hien
dach iwwerriet, de Kareli auszudrénken... An éier den Här
Birebam zur Dir erausgong, huet hien duurchblécke gelooss,
da misst hie jo awer, aus Gottes Baarmhäerzegkeet, eng Parti
Kiloë manner ugin.- Bravo! Do hate mir alt erëm Chance. A
wat konnt een am Krich nët alles mat Zigaren erreechen!
Kuurz nodeem de Mossjö fort war, koum de Knäppjes Leo fir
d'Schwäin, wuelverstanen, fir déi zwee Schwäin ze zerschneiden.
Et goufen, wéi gebräichlech, erëm Drëppercher erausgeschott
a mäi Papp huet bei der Mamm e gudde Kaffi bestallt.
De Leo krut elo an allen Detailer erzielt, wat bei is geschitt
war. Du fong deen un ze laachen, huet sech op d'Knéie
geschloen, säin décke Bauch ugehalen a koum nët méi zou
sech vu laachen. A mir alleguer hun elo misste matlaachen.
An däerbants huet d'Mamm de Kaffi erausgeschott. Si hat
Bounekaffi gemat, an et huet an der Kiche gericht wéi virum
Krich. De Papp huet dem Leo eng Quetschendrëpp an de
Kaffi geschott an elo huet et gericht wéi op Kiirmessonndeg
nom Mëttegeessen. De Leo gouf ganz gespréicheg, an huet is
verroden, wat zjar bei hinne passéiert war, wéi de "Wiegemeister" do war.
Si haten och zwee Schwäi matenee geschluecht: ee
"schwaarzt" an eent, wat ugemellt war. Nomëttes, um
Schluechtdag, hu si an hirer Brennerei gebrannt. Wéi dat esou
bei hinne Brauch war, krut hien an hire Jhemp eng an de Biz.
- Du koum de Birebam fir d'Schwäin ze weien. Hire Jhempes
huet déi éischt Schwéngshalschecht op séngem Bockel aus der
Rompelkummer op déi grouss Baskill an den iwwerdeckten
Haff, tëschent hirem Haus an dem Geschäpps geschleeft. De
Leo koum mat deër anerer. Wéi déi zwou Halschechten
niewenee luchen, huet de Birebam Kreesch gedon: "Wat
heescht dat do, e Schwäi mat zwéi Schwänz?" - Jesëssekanner,
déi zwéi Bridder waren am Ament wéi fochsanniichter,
hun d'Schwäin ugestuerkt a fongen un ze tuddelen. "Ech...
du, ech nët... " An de Leo krut vum Jhemp (sou wéi hien
sech ausgedréckt huet) eng fatzeg Panzrappecht. Du gong de
Leo, rose wéi e Stéier, op de Jhemp lass...- De "Wiegemeister"
as tëschent si gesprongen an huet déi zwéi Sträithunnen
ausernee gerappt.- Wéi hir éischt Roserei sech geluegt
hat, huet den Här vu Rued déi zwéin Ouljer Baure-Flappëssen
ersierklech versäckelt. Et huet an der Gaass geschaalt,
d'Honn bu gebillt an d'Marri koum aus dem Haus erbäigelaf.
Et huet d'Hänn iwwer dem Kapp zesummegeschloen ewéi et
dat Schwäi mat denen zwéi Schwänz do leie gesinn huet.
Natiirlech hun déi zwéi Klautercher du missten déi aner zwou
Schwéngshalschechten och op d'Wo bréngen. Si hun dobei
geflucht wéi d'Buuschtebënner, mä 't konnt se näischt
déngen: si haten sech et selwer agebrockt...- Nach dee
selwéchten Owend as d'Marri op Rued getrëppelt an huet
Birebams e Kuerf voll Äer, Botter an Zoossiss an d'Haus
gedroen. Zapristi, dat gong bei d'Gromperen! - An duerfir
gouf hinnen nëmmen ee Schwäi mat engem Schwanz ze gutt
geschriwwen.- War dat nët fir sech eng Boss ze laachen, wéi
de Leo is vun hirem Gléck am Ongléck erzielt huet...?
Mä duerno gung et un d'Aarbecht. De Leo huet d'Ärem
eropgestrëppt a séng laang Messere geschlaff. D'Mamm huet
den Dësch geraumt an ofgebotzt. Mäi Papp an de Leo hun dat
"schwaarzt" Schwäin op de Schëlleren aus der Wäschkichen
erageschleeft. Elo hate mir ze soe keng Plaz méi an der
Kichen, a mäi Brudder an ech hu missten an d'Bett goen. Bis
spéit an d'Nuecht gouf an iser Kiche gewuddert, geriet a
gelaacht. Ech koum nët u mat schlofen...-
Den aneren Dag huet mäi Papp dee Koup Schwéngefleesch
agesolpert. D'Mamm huet Koteletten agekacht a Pati
gemaach. Hm,... wat waren dat dach Zäiten... am leschte
Krich!
Am leschte Krich, wéi d'Brout rationéiert a spezieli d'Wäissbrout
knaps gouf, du as d'Millen zu Ouljen aus hirem Schlof
gerëselt gin. Dag fir Dag koumen d'Baueren aus der ganzer
Géigend mam Päerd um Teimer an d'Mille gefuer, fir hir
Fruucht gemuel a Geescht an Huewer geschrot ze kréien.
De Miller war e Flautert, mä op séngem Handwierk konnt
keen him en x fir en u virmaachen. Séng Kliêntell huet héich
Stécker op hie gesat, well hien huet si éierlech bedéngt an hir
munnech Ball Wees "schwaarz" gemuel.
D'Mille war fir is, als Nopeschkanner, eng Plaz, déi wéi e
Magnéit ugezunn huet. Do war déi al Schléis, déi dem Miller
d'Waasser aus der Syr a vun der Roudemer Baach gestaut, an
den Däich an ënnert d'Mille geleet huet. Dat déif, däischter a
geféierlech Waasser, dat ech ëmmer gefaart hun, huet d'Turbine
vun der Mille gedréit. Bei Reen an Donnerwiedere war
de Miller uerg geplot, fir d'Schléis richteg ze regléieren.
Trotzdeem as et virkomm, datt d'Millen iwwerschwemmt
gouf a wéi eng Insel am Waasser stong. Wat konnt een dann
nët alles do kucken an erliewen! - An am Wanter wann et
schankenhaart gefruer war, da sin ze soen all Duerfkanner, no
der Schoul, bei der Schléis an op dem Däich geschlierzt a
Schlittschong gelaf. A waarme Summerdeg haten déi grouss
Jongen do eng herrlech Schwemm an déi méi kleng eng
ausgezeechent Geleënheet, fir ze puddelen an d'Fësch ze
dirängelen.
De Miller, deen ëmmer stëbseg ausgesinn a schalléckseg
dragekuckt huet, hu mir de "Monni Jhoss" genannt. Hie war e
Kannerfrënd an huet is dacks a sénger Mille Stoppches spille
gelooss. Et weess een nët, wie sech am meeschten driwwer
gefreet huet, wann hien is op de Säck mat der Fruucht an
d'Millen eropgezunn, mam Kapp an d'Mielshaische gezappt,
an de Geeschtekoup gekippt, zougeschëppt oder bonzënne
bonzuewen an en eidle Sak gestach huet.
Bäi der Millerin ware mir, ise Marcel an ech, wéi doheem.
Mir waren hirem Emil séng Spillkomeroden. A si war fir is
"d'Giedel", däer näischt un d'Häerz gewuess war an déi is
dacks Taart, Bond a Kichelcher gebak oder eppes Guddes
gekacht huet. Dat war nämlech hir Spezialitéit. Éier si an hire
Mann op d'Ouljer Mille koumen, war d'Giedel Kächen um
Schlass zou Ansebuerg, an de Monni Jhoss war dem Grof an
der Gréiwin hire Chauffeur. Ech hun ëmmer gären nogelauschtert,
wa si is vum Schlass a vun hirer Herrschaft erzielt
hun. De Miller an d'Millerin hu vill op franséisch matenee
geschwat, speziell da wann déi kleng Kessele mat dene
groussen Oueren nët alles sollte matkréien. A wéi d'Preisen
d'franséisch Sprooch verbueden haten, huet d'Millerin sech
nët eeschtlech dovu stéiere gelooss. De Monni Jhoss an
d'Giedel, déi vill mam Grof an der Gréiwin duerch d'Belsch
an d'Frankräich gereest waren an déi Kéip voll Bicher an
Zäitschrëfte gelies hun, waren apaarti u Politik interesséiert.
An hirer Stuff hung eng grouss Landkaart, wou d'Giedel
d'Länner, déi d'Preisen an de Sak gestach haten, rout gefierft
hat. Mat Pünäsen huet si dem Rommel séng Afrika-Campagne
op deër Kaart agezeechent a mat rouden a bloe Fiedem
ëm d'Spéngelen erëm, dem Hitler säi Virmarsch a Réckzuch a
Russland markéiert.
Ech war dacks derbäi an hun interesséiert nogelauschtert,
wann d'Giedel de Baueren, déi an d'Millestuff bezuele
koumen, d'Situatioun un de Fronten explizéiert huet. Si war
ëmmer um Courant vun de leschte Krichsereegnësser. Nieft
der Zeidong huet hire Radio, deen am Takeschaf stung, de
"Wehrmachtsbericht" an dem Hitler séng "Kundgebungen"
an hir Stuff bruecht.- Mä d'Giedel huet dat preisesch Getéins
nët fir bar Mënz geholl, an de Miller huet den Uz mat all deër
Nazi-Propaganda gemaach. Ménger wärrech, si wosste méi!
Wa si engem Client traue konnten, dann hu si verroden, wat
d'BBC gemellt hat.- Vill Leit haten déi Zäit nach kee Radio,
a muenecher, déi Kanner am Haus oder e béisen Noper op
der Dir haten, hun et nët riskéiert, e frieme Sender ze
lauschteren. D'Preisen haten dat strengstens verbueden, an
d'Leit koumen an de Prisong, wa se erwëscht goufen. Duerfir
ware vill Lëtzebuerger frou, fir op der Millen Noriichte vum
"Englänner", wéi is Leit déi Radiostatioun genannt hun,
gewuer ze gin.
Waarhafteg, "den Englänner" war an der Nazizäit d'Stëmm
aus der fräier Welt, d'Stëmm vun der Hoffnung op en Dréi an
Erléisung! Et war déi eenzeg Méiglechkeet, objektiv Nouvellen
iwwer d'Krichssituatioun gewuer ze gin.- D'BBC huet dat
och als hir Missoun ugesin: hiren Indicatif aus der V.
Symphonie vum Beethoven huet dat Zeeche V fir "Victory"
gedeit an et duerch d'Welt gespillt... De Churchill huet
dat selwécht Symbol mat séngen zwéi Fangeren, wéi en
hellegen Eed, un d'Mënsche virugin.
Fir d'Lëtzebuerger huet sonndes muergens, um néng Auer,
"den Englänner" eng speziell lëtzebuergesch Émissioun
bruecht. Dann hun entweder d'Groussherzogin Charlotte
selwer oder de Prënz Felix, de Prënz Jean oder e Mêmber vun
iser exiléierter Regéierong geschwat. Fir si war dat nach déi
eenzeg Méiglechkeet mat hirem Vollek a Kontakt ze bleiwen.
A fir d'Leit heiheem war et eng helleg Stonn, no deër si
verlaangert hun. Et war fir si de Stréihallem, un dee si sech
wéi verzweifelt ugekrämpt hun, e Liicht an der Däischtert, dat
de Wee op d'Liberatioun duerch d'Alliéiert gewisen huet. An
dee bekannte Sproch:
"Haalt hinnen de Bass,
Et as liicht ze verstoen, datt d'Nazië fochswëll waren iwwer
déi BBC-Émissiounen. Mat allerlee Kaméidi a Gedruddels hu
si probéiert, se z'iwwertéinen, sou datt et heiansdo bal
onméiglech war, eppes ze verstoen. Duerwéinst hu si och eng
Zäitchen, sonndes muergens, punkt néng Auer, den elektresche
Stroum fir eng Stonn ofgespaart. Dat huet de Lëtzebuerger
béis wéi gedon.
Den Ouljer Miller war da besonnesch stolz op séng Millen, déi
hien nët am Stach gelooss an him de Stroum geliwwert huet,
fir déi begierten Émissioun ze lauschteren. D'Millerin war da
Feier a Flam, fir "hire" Leit déi Radiostonn ze rapportéieren
an och ze kommentéieren. Mat der Zäit koumen ëmmer méi
Leit op d'Millen, an et war opfälleg, wéi extra vill Leit aus
dem Minett do aus an a gaange sin: war et fir eppes Neis
gewuer ze gin, fir ze hamsteren oder fir... ? Je, et war eng
Tatsaach, datt op der Millen allerlee lass war!
Et war ze soen och kee Geheimnis, datt do an der Uucht
regelméisseg "den Englänner" gelauschtert gin as. De Bertësse
Jhäng, den Zénon, de Leen an den Tin, déi allerlee
Eisen dorëmmer am Feier haten, hun zou de Stammgäscht
gehéiert. A mäi Papp, wann deen emol an "Urlaub" war, as
hien a méng Mamm och alt op d'Millen "den Englänner"
lauschtere gaangen. Hie war gespaant, fir mol eppes Aneschteres
ze héieren, an am Stamminee ware si virwëtzeg, fir
gewuer ze gin, wéi d'Stëmmong an Däitschland, ënnert dem
Vollek, wir.- Ech hat ni gären, wa Papp a Mamm owes op
d'Mille gaange sin. Da konnt ech nët gutt schlofen. Méng
Fantasi huet an der Däischtert mir grujheleg Biller vu Prisong,
KZ an Emsiidlong duerch de Kapp jhauwe gedon, well ech
gefaart hun, méng Eltere géife beim Radio vun de Preisen
erwëscht gin. Et war mir jhust e klengen Trouscht, datt ech
gemengt hun, ménger Mamm kënnt näischt geschéien, well si,
wéi et geschéngt huet, ëmmer beim "Englänner" getompt
huet.-
Nujee, an deem Stil gung et eng laang Zäit op der Millen zou,
bis op eemol, enges sonndes muergens, zwéi Mann héich vun
der Gestapo d'Mille kontrolléiere komm sin.- Gott sei Dank
hat den Emil se komme gesinn, an a leschter Minutt krut de
Miller d'Katastroph ofgewiert. De Radio war op Berlin
agestallt, d'Millen huet wéi ëmmer monoton geklabbert, an
am Haus selwer war näischt Verdächteges dorëmmer, wéi
d'Gestapo all Zëmmeren duerchwullt huet. Wuel huet virun
der Millen de Molli wéi klorrose gebillt, am Stall huet d'Lili
Marleen, der Giedel hir beschte Kou, sech nët gi mat Brëllen,
ënnert dem Schapp hun d'Schnuddelhénger sech gëiergert an
op der Wiss hun d'Gänsen nët opgehale mat Schnadderen! -
D'Gestapo huet endlech hir Sichaktioun opgin an as hirer
Wee gaangen. Op der Millen hu se alleguer opgeotemt...
De Miller huet elo begraff, fir wat den Tärens Pir him, e puer
Deg virdrun, ugeroden hat, méi virsiichteg op der Millen ze
sin. Dee Mann, en éierlechen Däitschen, huet méi wéi eng
Kéier d'Hand iwwer déi Ouljer gehalen. Jiddefalls no deër
Gestapo-Affär huet de Miller d'Uuchten ëm "den Englänner"
ofgeschaaft. D'Giedel huet guer näischt Neis méi gewosst a
war kuerz gebonnen, wann een no eppes gefuerscht huet. Si
hu kengem méi getraut. Esouguer den Emil huet nët méi
diirfe mat is spillen. Wéi gelungen! Je, d'Stëmmung war
ëmgeschloen op der Millen! Si war "miis" wéi iwwerall am
Land, well de Leit gouf d'Zäit laang, an d'Preisen hun de
Lëtzebuerger ëmmer méi béis zougesat. Munnech Leit goufe
wankelmiddeg.- Déi versprachen Hëllef koum nët, a vu
London aus hun is Ministeren och alt gelunge Saache
behaapt; sou huet z. B. een eng Kéier ugekënnegt,
all Lëtzebuerger, déi an der VDB wären, géifen nom Krich zur
Recheschaaft gezu gin!!! - Dat war de Clou, dee beschte
Bewäis, datt deen d'Situatioun vun heiheem glat nët verstanen
huet. D'Lëtzebuerger waren doriwwer uerg opbruecht,
an de Sproch gung duerch d'Land: "Si hu gutt schwätzen, si
hu sech aus dem Stëbs gemat, sëtzen am Dréchenen a mir an
de Labrenten." - Nujee, ofwaarden!
Muerges, de 6. Juni 1944, hun déi Däitsch d'Landung vun den
Anglo-Amerikaner bekannt gin. Et war bal nët ze glewen,
well "den Englänner" huet näischt gemellt. Wéi du, mëttes,
um zwielef Auer, de Minister Pierre Dupong vu London aus
d'Landung konfirméiert huet an d'Lëtzebuerger opgefuedert
huet, roueg ze bleiwen, du huet déi fantastesch Nouvelle sech
wéi e Laffeier am Land verbreet. De Lëtzebuerger as e Stee
vum Häerz gefall.- Fir genee um Courant ze sin, souzen der
vill de ganze Mëtteg beim "Englänner", esouguer, wann et
huet misse sin, mat enger Decken iwwert Kapp a Radio.
Op der Ouljer Millen hu se geschmunzelt, blouwen awer
weider virsiichteg. Si hu wuel gedon, well et koumen elo nach
laang, schro Méint. D'Preisen hu wéi wëll ëm sech geschloen
an nach vill Lëtzebuerger a Leed an Doud gedriwwen.
Wéi d'Stonn vun der Liberatioun du endlech geschlon huet,
stung e flotten, jonke Kärel - iwwerglécklech - op der Dir vun
der Ouljer Millen.- Mir hun hien nët kannt, mä hien huet is
all mam Numm genannt. Hie war de Jhosi Pütz vun Ueweraanwen,
deen nët an d' "Wehrmacht" zréckgaange war an
duerfir méintlaang beim Miller verstoppt war. Mir all hu
Mond an An opgerappt.- Wéi war dat méiglech... op der
Ouljer Millen? Abee, dat sollt dir och gewuer gin!
Owes, de fofzéngte Februar 1944, huet de Jhosi Pütz sech
onopfälleg vun doheem fortgemaach an as, an der Däischtert,
vun Ueweraanwen iwwert Nidderaanwen a Rued-Syr no
Oulje geschlach.
Am Dag war hie sénge Frënn an den Noperen Äddi soe
gaangen, wel säi Mount "Erholungs- a Genesungsurlaub" war
ofgelaf. Den anere Muerge sollt hien an aller Herrgottsfréi no
Regensburg fortfueren, fir owes do an de Kasären unzekommen.
Hie sollt dann erëm an d' "Wehrmacht" agereit an eng
zwete Kéier un d'Front a Russland geschéckt gin. Mä de Jhosi
hat sech geschwuer, do krich keen Däiwe1 hie méi ze gesinn.
Duerfir huet hien a séngem "Urlaub" all Hiewelen a Bewegong
gesat, fir kënnen ze désertéieren. Et war ofgemat, datt,
op deem Datum, hie sollt zou Pärel iwwert d'Grenz gesat gin.
E puer Deg virdru gouf dat Esseg, well säi Passeur, e Jong vu
Kautebaach, vun de Preise geschnappt gi war. Du huet dem
Jhosi säi Papp verzweiwelt dorëmmer gesicht, fir hie bei der
Famill verstoppt ze kréien. Mä dat war eng geféierlech a
quookleg Affär.- Nodeems de Pütze Papp verschidden Ofsoe
kritt hat, huet hien op der Ouljer Millen, bei séngem
wäitlefege Koséng, ugeklappt. De Miller a séng Fra hun nët
laang gezéckt a ware bereet de Jhosi bäi hinnen ze verstoppen.
Si ware sech eens gin, datt hie sollt op deem Februarowend
bei hinnen ukommen. Dat huet och geklappt, jhust datt hien
nët eleng koum. Säi Papp war bei him. Dee war him mam
Wëlo nogefuer, hat hien an der 'Rouduercht' ageholl, a fir
datt et sollt manner opfälleg a geféierlech sin, huet hie säi
Jong tëschent den Dierfer zu Fouss begleet.
Op der Mille gouf nët vill Fisemattente gemaach. De Miller
huet de Jhosi gläich op d'Kummer verschanzt. Den Emil luch
schons am Bett an huet ferm geschlof. D'Giedel war drun
d'Kéi ze sträichen, an den Tin huet d'Wallis gepaakt. Hien as
den aneren Dag an Däitschland gefuer, wou hien Ëmgesidelter
besiche sollt. De Papp Pütz huet sech nët laang gesaumt,
as um Rad heem gejabelt an huet nach an deër selwéchter
Nuecht dem Jhosi séng preisesch Uniform mat all deem
Wehrmachtskrom am Gaart begruewen.
Wéi gewinnt, koumen elo, eng Auer aacht, d'Stammgäscht op
d'Millen uuchten an "den Englänner" lauschteren. An däer
Bants huet d'Giedel dem Jhosi eppes z'iesse bruecht an him un
d'Häerz geluegt, nëmmen nët duerch d'Kummer ze trëppelen,
well den alen hëlze Buedem ze vill kréckele géif. Den
Emil gouf fir en Ament waakreg, huet de Jhosi verschlofen
ugekuckt, sech ëmgedréit a viru geschlof.- De Jhosi huet sech
op dat zweeschléifreg Bett derniewent geseess, wou hie sollt
mam Tin schlofen. Hie wollt sech nach nët tässelen, well hie
wosst, datt hien an dëser Nuecht keen A géif zou dongen. Hie
war wuel frou, datt hien ënner Daach war an de Preisen eng
gestëbst hat, mä séng Zoukonft war dach nach ganz ongewëss.
- Dee Bouf do dernieft huet him schons Suerge gemaach.
Sollt deen hien dach nët enges Daags verroden? - A wéi hien
esou ëm sech gekuckt huet, as hien erféiert, well d'Kummer
keen Auswee hat. Wouhi sollt hie fortlafen, wa Gefor op hien
zoukéim? - An dee Betrieb op der Millen, déi vill Baueren,
déi mam Päerdsgespann esou muenech Ball Fruucht a Miel
"schwaarz" hin an hier verschummelt hun. Derzou wosst de
Jhosi och Bescheed, datt de Miller déi vill Jongen, déi zou
Déifferdéng am Hondsbësch verstoppt waren, mat Miel
ravitailléiert huet. Wann d'Preise séngerliewen deër Saach
déiten op d'Spuer kommen, da géif et brenzleg fir hien op der
Millen...- Bei all dene schwaarze Gedanke sin dem Jhosi
d'Schudderen de Réck erofgelaf. Et huet him an deem Ament
onméiglech geschéngt, fir op der Mille verstoppt ze bleiwen
Virun him war schons e Jong aus der Minettsgéigend do
verstoppt, deen awer nët bliwwen as, well d'Mille mat all
deem Rummel him ze vill onsécher geschéngt huet.
Wéi du géint Hallefnuecht d'Uucht eriwwer war an de Miller
all Diren zougeredelt hat, huet de Jhosi diirfen an d'Stuff
erofkommen. Si hun d'Käpp zesummegestreckt an déi nei
Situatioun duurchgeplangt. Den Emil sollt de mannste Problem
sin. Säi Papp, den Tin, hat dee Lausbouf vun néng Jor
ganz genee an déi geféierlech Affär ageweit an him agetriichtert
säi Mond ze halen. Dat huet den Emil och fäerdeg
bruecht..., hie gouf esouguer dee beschte Wiechter op der
Millen (et soll mir an dësen Zeilen erlaabt sin, dem Emil, fir
séng Daperkeet, e wuelverdéngte Luef auszespreechen).
Dësweidere gouf op der Millen décidéiert eng zweet Stopp
anzeriichten, an zwar iwwert dem Kéistall, am Heeknapp.
Nach an deër selwéchter Nuecht hun de Miller Jhoss an den
Tin iwwert der Raf an der Liicht en décke Koup Hee
erausgewullt, hun d'Lach mat Bouloen ofgestäipt, sou datt do
e maanshéie Verschlag entstanen as. Dohin misst de Jhosi
sech verfuussen, wann et méi wéi brenzleg géif.- Géint de
Muerge war de "Bunker" fäerdeg. De Jhosi huet e puer Mol
trainéiert, fir esou séier wéi méiglech iwwert d'Raf duurch
d'Liicht erop ze klammen, se vu bannen erëm zou ze drécken
an dernieft sech opzeriichten an do an der Däischtert auszehalen...
Dat sollt klappen...
Den Hoken an der Saach blouf awer d'Kummer ouni direkt
Verbindung zum Bunker: et war zwar nëmmen den Hausgiewel
dertëschent, mä. Op alle Fall, wann d'Preisen de Jhosi
op séngem Zëmmer erwësche géifen, dann hätt de Revolver,
deen de Jhosi ëmmer bei sech hat, de Problem misste léisen
an de Millendäich hätt de Rescht erledegt.- Mäi Gott, wéi
schrecklech! Jo, gewëss, esou ongeheierlech war et am Krich
an et gung an esou engem Fall ëm Liewen an Doud! O Jëses,
loosse mir dat Bescht hoffen! - Op der Ouljer Millen hu si
missen de Laascht komme loossen.
Zou Ueweraanwe koum e puer Deg nom Jhosi séngem
Départ déi däitsch Polizei bäi Pützen an d'Haus. Mamm a
Papp hu sech ganz paff gemaach, wéi si héieren hun, datt hire
Jong nët zou Regensburg an de Kasären ukomm wier. Si hun
dem "Wachtmeister" eng Kaart gewisen, déi de Jhosi hinne
selwer perséinlech geschriwwen hat, mat "Schöne Grüße aus
Frankfurt", an déi de 16. Februar do ofgestempelt gi war.
D'Polizei war doriwwer ganz verwonnert an huet gemengt, da
wir hire Jong sécher an engem Fligerugrëff zou Frankfurt ëm
d'Liewe komm. Doropshin hun d'Eltere sech ganz opgereegt
an traureg verstallt. D' "Wachtmänner" hu sech ewech
gemaach: de "Fall Joseph Pütz" war fir si erledegt.
An der Tëschenzäit huet de Jhosi sech missen un d'Liewen an
der Stopp gewinnen. Et war nët liicht fir hien, de ganzen Dag
op der Kummer ze hucken. Mä wann hien dann un déi
onmënschlech Strapazen an déi terribel Geforen un der Front
a Russland geduecht huet, da war deen heien Zoustand nach
dat bescht Lous.- Fir d'Zäit ze diebelen huet hie Romane
gelies, d'Bicher vun der Millen nokontrolléiert, der Giedel
d'Grompere geschielt an d'Geméis gefeet. Dem Miller, deem
den Tubak de ganze Krich ni ausgaangen as, huet de Jhosi all
Dag séng véierzeg Zigaretten, mat enger extraer Maschinchen,
gedréit. De Rescht vum Dag huet hien dacks an de
Plafong gestuerkst an d'Blummen un deër gesträifter Tapéit
gezielt. Géint der Owend, wann et méi roueg op der Mille
gouf, huet den Emil mam Jhosi, ouni vill ze rieden, mol
Millche gespillt. No den Uuchten, wa kee Camion aus der
Minettsgéigend ugemellt war a wa se op der Mille schlofe
gaange sin an d'Duerf an déiwer Rou luch, huet de Jhosi sech
erausgewot. Hien as dann eng gutt Stonn hannert der Millen
iwwert d'Wiss spadséiert, fir e bëssche frësch Loft a Bewegung
ze kréien.
Op déi Manéier sin d'Deg an d'Wochen alt esou lues erëmgaangen.
Et war nach ëmmer keen Enn vum Krich an
Aussicht. De Jhosi krut d'Flemm, huet awer misste Gedold
behalen. Et waren him schons zwéin onvirsiichteg Zwëschefäll
passéiert, déi glécklécherweis keng Suiten haten. Sou hat
hien eng Kéier misse mat ugräifen, wéi eng Kou gekaleft huet.
Wéi hien, ouni weider z'iwwerleën, vum Stall an d'Kiche
gerannt koum eng Bittche waarm Waasser sichen, du stung
hie mat sénge bluddegen Hänn an Ärem virum Bréifdréier.
Den Här May huet verwonnert gekuckt, d'Zeidong op den
Dësch geluegt an as, ouni e Wuert ze soen, zur Dir erausgaangen.-
Eng aner Kéier souz de Jhosi am Stall um Haischen,
wéi d' "Wasserschutzkontroll" an der Millen opgedaucht as.-
Si hun näischt an Uecht geholl. Sou as et och denen anere Leit
an all deër Zäit gaangen. Deen eenzegen, deen am Bild war,
war de Paschtouer, den Här Wiltzius. D'Giedel hat dee
geruff, fir datt de Jhosi séng Ouschteren hale konnt. Doduerch
konnt näischt schif goen.
Mä kuerz duerno war bal alles drënner an driwwer gaangen.
Et war op engem frënd1eche Sonndegmuergen, wéi d'Gestapo
de Wee op d'Millen ageschloen huet. Den Tin as jhust do an
der Afaart fir erof an d'Mille spadséiert. Hie war de Mann, no
deem d'Gestapo gesicht huet. Hie krut vun hinne gesot, hie
wir verdächtegt mat Waffen ze handelen an duerfir opgefuerdert,
mat hinnen dorower op d'Millen ze goen.
Op der Mille war d'Giedel am Gaang ze kachen, an de Jhosi
stung beim Waassersteen, virun der Kichefënster, sech de
Baart ze maachen, wéi den Emil an d'Kiche gespronge koum
an d'Gefor gemellt huet.
Am Ament war de Jhosi duerch de Rommelskeller, nieft der
Kichen, am Stall verschwonnen. Den Emil as an d'Stuff
gerannt an huet de Radio op Berlin agestallt. D'Giedel blouf
bäi der Kachmaschin stoen an huet hir Kanéngchen ugebroden.
De Molli as op d'Dir gelaf, huet déi zwéi Preisen
ersierklech ugebillt, wéi den Tin mat hinnen erakoum a virun
hinnen huet missen d'Trap op a séng Kummer goen...-
Den Tin war op dat Allerschlëmmst gefaasst...- Wéi hien an
d'Kummer erakoum, war déi eidel.- Gott sei Dank! -
Den Tin huet sech bei séngem Bett virun den Nuetsdësch
gestallt, wéi deen een Hitleragent ugefaangen huet d'Better
auserneen ze geheien a wéi deen aneren am Schaf gewullt
huet. An deër Zäit huet den Tin et fäerdeg bruecht, den
Tirang vum Nuetsdësch ganz genëschelt erauszezéien, säi
Revolver z'erwëschen an an d'Täsch ze steechen. Du war hien
a si all op der Millen ze soen aus der Klam.
D'Gestapo huet viru gesicht, am Nuetsdësch, an der Kommoud...
Den Tin gouf erëm virgeschéckt. Am Miller sénger
Kummer, an der Stuff, an der Kiche gouf dat selwécht
Geméchels a Gewulls opgefouert. Duerno hun déi zwéin an
der Millen alles duurchschnoffelt, gungen an de Schapp, wou
d'Hénger aus den Äschter opgeflu sin an der Giedel hiirt
Fiedervéi gekäckst, gegackert a geschnaddert huet. Duerno
koumen se an de Kéistall, sin d'Leder erop op den Heeknapp
geklommen an hun d'Hee duerchwullt... Et war ëmsoss. Si
hu keng Waffen an och soss näischt Verdächteges fond. No
enger décker Stonn hu s'opgin a sin hirer Wee gaangen.
Wéi de Miller geschwënn duerno vum Stamminee aus Huemes
koum, huet hie gläich gemierkt, datt eppes Sënnerleches
passéiert war. Bäi der Giedel hiren Hellechen hu Käerze
gebrannt... De Jhosi, deen elo eréischt huet diirfen aus
séngem Bunker eraussprangen, war bleech wéi eng Läich.
Den Emil war stolz wéi e Pohunn, well hien d'Gefor ofgewiert
hat. Den Tin hat Tréinen an den An. Dem Miller as de Geck
vergaangen, wéi hien héieren huet, wat alles bei hinne lass
war... D'Giedel huet d'Zopp erausgeschäfft, mä d'Mëttegeessen
huet kengem vun hinne richteg geschmaacht.
Eent war gewëss, op der Ouljer Mille ware si alleguer
iwwerzeegt, datt eng gutt Nonn fir si gebiet hat.
Virun e puer Deg hun ech an engem Stater Buttéck e klengt
Meedche gesinn, dat e Kilo "Bergwiesenheu" fir séng
Kanéngche kaaft huet. D'Hee war ganz nett an enger
duurchsiichteger Tut verpaakt a war nët bëlleg. Ech war
verwonnert doriwwer an hu mech mam Kand an e Gespréich
agelooss. Hatt huet mir du ganz begeeschtert vu sénger
Rassekanéngchen erzielt, dem sëlwergroe Fritz mat wäisse
Patten, deen nëmmen extra Mäifelcher ze freesse kritt.- Ech
hu geschmunzelt an un is Kanéngercher an der Krichszäit
geduecht.
Déi goufen deemools nët esou verwinnt: si kruten nëmme rau
a schlau ze freessen an hu sech awer prächteg opgedon. Si hu
bäi der "Viehzählung" nët brauchen ugemellt ze gin, well hiirt
Fleesch war gelungenerweis nët rationéiert. Duerfir hat ze son
all Stot séng Kanéngercher. Zou Zegdausende souze si
uechter d'ganz Land an de Scheieren, de Ställ an op de
Schäpp. Esouguer an der Stad goufe si alt op Terrassen a
Balkoe gezillt. Je, d'Kanéngercher waren an dene laange
Krichsjaren héich kotéiert. A sonndes ware si duurchewech
de fofzéngten Nouthëllefer an der Kichen an um Dësch.
Dowéinst krute mir doheem och enges Daags eng geblummelecht
Kanéngchen, vu Schouttesch hirer Rass. Mäi Papp hat
hir en hëlze Ställche mat droten Dire gezammert an en ënnert
dem Héngerjuck, niewent dem Schwäistall, opgeriicht.
Schons am selwéchte Summer huet déi léif Kanéngchen is mat
enger Hällewull Klenger iwwerrompelt. An no enger Woch
sin zéng häerzeg a mockeleg "Nickelcher" aus hirem Nascht
gekrabbelt, hu sech ëm hir Mamm geduckelt an un hir
genujhelt. Wann ee se hemele wollt, dann as déi Al op een
zougesprongen an huet zerguttst gebass a gekraazt. An déi
kleng Baangschësser souzen am Ament zesummen op engem
Koup am Eck vum Ställchen. Lues a lues goufe si awer méi
heemlech a koume bei d'hëlzen Trächelcher gesprongen, wa
mir hinne Brout a Mëllech dran agebrächt hun.
Fir d'Kanner gouf et deemools näischt méi Interessantes wéi
déi léif Kanéngercher. Stonnelaang konnte mir is mat hinnen
amuséieren. Hat éierens eng "Karnéckel" gejéngért, da
wosste mir et. Waren déi Kléng aus dem Nascht, da koume
mir geschwënn déi néi Zort bewonneren. Mä eent war
gewëss: jiddferee vun is huet gémengt, séng Kanéngercher
wiren déi schéinst. Sou hu Leesch Jhosi a Feemi op hir
sëlwergro Rass geschwuer, Tärens Martha an de Will ware
begeeschtert vun hiren Huesekanéngercher, Schiltz Nathalie
huet geschwäremt vu sénge wäisse Wiener mat dene rouden
An. Beforts Pir war stolz wéi Oskar op séng pachschwaarz
Aart a Päifesch Jhull huet sech mat séngem staarke Ritt
gebretzt.- An dobäi haten déi apaartste Kanéngercher déi
schéinsten Nimm. Ech erënnere mech nach mat Freed un ise
witzege Max, deen de Männche gemaach huet, wann e gepaff
krut. An op der Millen hat d'Giedel e Kratzenberg, e
Ribbentrop, en Tinnes an e Scheel ënnert der Genn sëtzen.-
Is jong Hickecht hat de Knuet esou gutt opgedon, datt si
schons no e puer Woche keng Plaz méi am Ställchen hat. Si
krut nei Kajittercher gezwafft, déi hannert dem Haus, beim
Keller opgestallt goufen. An elo huet misse kéipweis Fudder
fir déi Froossdäiwelen erbäi geschleeft gin. Do krute mir
Kanner ze apperen.
Am Fréijor si mir nomëttes ausgezunn an hu laanscht dem
Summerwee, déck Pitsch "Bettschësser" fir si gestach. An der
Wakanz hu mir misste kraude goen, dat heescht, mir hu Kierf
voll säfteg Gras a jonke Lisär an de Wise mat isen Hänn
gerappt an hu Kabesblieder a Muurten aus dem Gaart
erbäigeschleeft. Am Wanter kruten is kleng Frënn aplaz
Gréngs eng Rommelescheif an eng Gaaschel Huewer. Owes
goufe si mat Hee agedéckt a muerens huet d'Mamm hinnen
ageweechte Broutkuuschten oder gekachte Grompereschiele
mat Chrësch vermëscht, servéiert. Et war eng gelleg Freed isen
aartleche Frënn nozekucken, wa si do souzen ze knabbelen a
mat hiren donkle Krällenaen is esou treihäerzeg unzeblënzelen.
Well mir is " Kanickelen" esou gutt gefiddert hun, si si séier
deck a fett gin. Da goufe si meeschtens geschluecht. Et war
dat eng traureg Affär, wann de Papp eng mam Schlawittchen
aus dem Ställche gezunn huet, se mam hënneschte Laf an
d'Lut gehalen a mat der flaacher Hand hir eng hannert
d'Läffele gefacht huet: da war et ëm si geschitt. Obschons
engem Tréinen an d'Ae koumen, huet een dach nach geluusst,
wa si de Pelz iwwer de Kapp gezu kritt huet.- Déi
bluddeg Kanéngche gouf dann een, zwéin Deg am kille Keller
opgehaangen, sonndesmuerens mam Beilen a Portioune
gehaen an am groussen eise Brotdëppen noneegemaach. Zur
Ofwiesselong huet d'Mamm se eemol als Ragoût mat wäisser
Zooss, déi aner Kéier mat bronger Zapp gekacht, gebroden
oder agebäzt. Ganz gewëss war dat eng Delikatess, mä dene
meeschte Leit hun d'Kanéngercher um Enn vum Krich zum
Hals erausgehaangen. Et hat ee sech wéi d'Leed dra geess.
Vill Leit wëssen och nach, datt an der Krichszäit d'Kanéngercher
e begiirten Hamsterartikel waren, an datt mat hinne rar
Wueren agetosch goufen. Sou konnte mir mat e puer deër
Déiercher méngem Brudder fir d'éischt Kommioun eng
Aremschleef, e wäisst Hiem a Lackeschong verschafen. An
d'Modistin an der Stat krut och bäi deër Geleënheet eng
Kanéngche fir der Mamm hire schicken, neie Feuterhutt.
Mat de Kanéngercherspelzer war am Krich nët allzevill
unzefänken. Et sin der alt brede gelooss gin an an d'Wantermäntel
ënnert d'Fudderduch agefiddert gin. Och goufe Suelen
dervu geschnidden, fir an d'Schong ze leën an d'Féiss ze
wiirmen. Mä Kanéngerchersjaquette waren deemools nach
nët am Moud.
Vun Zäit zu Zäit koum d'Frächen aus dem 'Kalebierg' vu
Gréiwemaacher, déi mat Stréi opgestoppte Kanéngerchershait
asammelen. "Peelze, Peel-zee!" huet si da laudenhaart
gejhaut. Ech erënnere mech nach esou gutt un hir bekannte
Leier, déi duerch d'Gaass geschaalt huet. "Peelzee, Peel-ze!"
Hir rabbeleg goureg Hënn hun ech och nach nët vergeess. Mir
huet et ëmmer leed gedo fir d'Heeschefra a fir hir aarm
Muppen, déi d'Zong eraushänken haten, wa se hir Fouer de
'Kéisbierg' eropgezunn hun. Ech krut méi wéi eng Kéiér
doheem gejhaut, well ech heemlech fortgelaf sin an de
Weenche gehollef hun drécken... bis bei Holzen Nick.-
Wat Geschichten ëm is Kanéngercher, déi sech esou liicht
zille gelooss hun an op déi een awer huet missen oppassen,
datt si keng Kränkten erwëscht hun an datt kéng Inzucht
opkoum. An deem Zesummenhank muss ech nach verroden,
wat mir eng Kéier passéiert war.
26) Am leschte Krich...
wéi gutt Wuer rar gin as
Zeechnong: Vito Lombardi
27) Zwéi Fransouse klappen un is Dir
Zeechnong: Silvio Marques
28) Vun engem flotte Balkleed am leschte Krich
29) Am leschte Krich... wéi d'Lëtzebuerger
sech anzeschränken an ze hëllefe wossten
Zeechnong: Pascal Reimen
30) Vun der Moud an dem Houfert...
am leschte Krich31) Zur Zäit vun der Gestapo mat enger Affär ëm d' "Arche Noah"
Zeechnong: Laurinda Dos Santos
Zeechnong: Joâo Gomes
32) Zu Ouljen, den 29. Juni 1942!
en Zuch entgleist...
Zeechnong: Gloria Antunea
33) Vun deër aler Rueder Kiirch...
am leschte Krich
Zeechnong: Viviane Deutsch
34) Ëm eng Seefegeschicht am Wanter 1943
Zeechnong: Joâo Gomes
35) "Schwaarz" geschluecht..- am leschte Krich
Zeechnong: Filipe Da Costa
36) Vun engem Schwéngskapp, deen näischt weit,
an engem Schwäi mat zwéi Schwänz...
Zeechnong: Silvio Marques
37) Ëm "den Englänner" op der Ouljer Millen
Dir gitt de Preisen erëm lass!"
as duerch d'Land gaangen an huet Courage gemaach. Natiirlech
goufe munnech Lëtzebuerger dueropshi méi kéng, konnten
hire Mond nët méi esou richteg am Zam halen an hun
d'Preise provozéiert: leider huet méi wéi een dee Feelschotz
mat séngem Liewe misste bezuelen.
Zeechnong: João Figueira
38) Verstoppt... op der Ouljer Millen
Zeechnong: Filipe Da Coata
39) Vun de Kanéngercher... am leschte Krich
Zeechnong: Marie-Josee Moreira
© |
by Éditions de l'Imprimerie Saint-Paul s.a.
|
